Άννας Αγγελοπούλου Ιστολόγιο Χάριν Λόγου και Τέχνης, Χάριν Φίλων

"O άνθρωπος πρέπει κάθε μέρα ν᾽ακούει ένα γλυκό τραγούδι, να διαβάζει ένα ωραίο ποίημα, να βλέπει μια ωραία εικόνα και, αν είναι δυνατόν, να διατυπώνει μερικές ιδέες. Αλλιώτικα χάνει το αίσθημα του καλού και την τάση προς αυτό...". Γκαίτε.
Το βρήκα γραμμένο σ᾽ένα ξεχασμένο λεύκωμα της μητέρας μου. Στα τέλη της δεκαετίας του 1950 τέτοια αποφθέγματα σημείωναν οι μικρές μαθήτριες...
Γιατί θέλω ένα ιστολόγιο; Γιατί η ανάγκη μιας τέτοιου είδους επικοινωνίας;
Θα πω μόνο ότι στην αρχή σκέφτηκα να είναι ένα ιστολόγιο που να απευθύνεται στους συναδέλφους μου, δηλαδή μόνο σε φιλολόγους... "Χάριν φίλων" του λόγου, δηλαδή. Στη συνέχεια σκέφτηκα να είναι και "χάριν φίλων" της τέχνης. Τελικά, όμως, αποφάσισα να απευθύνεται και σε πολλούς άλλους: στους πρώην και επόμενους μαθητές μου, σε όσους αγαπούν να ονειρεύονται, σε όσους πιστεύουν ακόμα στο όραμα της παιδείας, σε όσους επέλεξαν να είναι εκπαιδευτικοί από αγάπη, σε όσους αγαπούν να ταξιδεύουν, και κυρίως σε όσους αγαπούν την ανάγνωση ή μάλλον τις αναγνώσεις...σε όσους παντού και πάντα θα διαβάζουν...θα διαβάζουν κείμενα στα βιβλία, κείμενα στις εικόνες, κείμενα στα πρόσωπα των ανθρώπων... Άλλωστε, η ανάγνωση είναι ταξίδι, όχι ένα αλλά πολλά ταξίδια...
Τελικά, το ιστολόγιο αυτό απευθύνεται στα αγαπημένα πρόσωπα της ζωής μας... Απευθύνεται ακόμα σε φίλους, γνωστούς και άγνωστους, σε πρόσωπα που συνάντησα, συναντώ καθημερινά, θα συναντήσω στο μέλλον ή που δε θα συναντήσω ποτέ.
Καλά ταξίδια, λοιπόν, με βιβλία, εικόνες, μουσικές και κυρίως με όνειρα!


Κυριακή, 17 Ιουνίου 2018

Στην παραλία. Ένα ποίημα του Samuel Beckett και πίνακες ζωγραφικής του John Lavery

Στην παραλία. Beckett και Lavery

   Δύο Ιρλανδοί καλλιτέχνες συναντώνται στην ανάρτησή μου.  Ένα άτιτλο ποίημα του Ιρλανδού θεατρικού συγγραφέα Samuel Beckett (1906-1989) συνοδεύεται από πίνακες του Ιρλανδού ζωγράφου John Lavery (1856-1941) που απεικονίζουν σκηνές στην παραλία.  
    Ο Μπέκετ, αν και είναι γνωστός κυρίως για τα θεατρικά του έργα (το θεατρικό του έργο "Περιμένοντας τον Γκοντό" θεωρείται εμβληματικό δραματικό κείμενο για το μοντέρνο θέατρο, το επονομαζόμενο "θέατρο του παραλόγου"), έχει γράψει και ποιήματα. Ο ίδιος, χαριτολογώντας,  τα ονόμαζε "ποιήματα συνοδευόμενα από σαχλοκουβέντες". Πρόκειται για ολιγόστιχα ποιήματα, που διακρίνονται από βαθύτατα στοχαστική διάθεση και μελαγχολικό τόνο, όπως άλλωστε και τα θεατρικά του έργα... Επιλέγω να παρουσιάσω σε δύο μεταφραστικές εκδοχές ένα αγαπημένο μου ποίημα για τις ονειρικές του εικόνες μέσω των οποίων ο ποιητής μιλά για την αναπόφευκτη προσωρινότητα της ανθρώπινης ζωής και εκφράζει την αίσθηση του εφήμερου της κάθε στιγμής....

John Lavery (1856-1941),  To νέο φεγγάρι.

John Lavery (1856-1941), Στους λόφους. 1911.


Είμαι αυτή η ροή της άμμου που γλιστράει
ανάμεσα στο βότσαλο και στον αμμόλοφο
η καλοκαιρινή βροχή πέφτει πάνω στη ζωή μου
πάνω σ' εμένα η ζωή μου που μου ξεφεύγει με 
καταδιώκει
και θα σβήσει τη μέρα που άρχισε

αγαπημένη στιγμή σε βλέπω
μέσα σ' αυτό το παραπέτασμα της ομίχλης που χάνεται
όπου δε θα 'χω παρά να πατήσω σ' αυτά τα μακριά
κινούμενα κατώφλια
και θα ζήσω
όσο ν' ανοιγοκλείσει μια πόρτα

Μετάφραση: Γιώργος Βίλλιος
Βλ. Samuel Beckett, Ποιήματα συνοδευόμενα από σαχλοκουβέντες. Εκδόσεις Ερατώ.

John Lavery, Ώρα θαλασσινού μπάνιου στο Λίντο. Βενετία. 1912.

John Lavery (1856-1941), Μία μέρα με άνεμο. Γύρω στα 1908.

Ακολουθώ τη ροή της άμμου που γλιστρά
Ανάμεσα αμμόλοφο και βότσαλο
Η θερινή βροχή βρέχει τη ζωή μου
Εμένα τη ζωή μου που μου διαφεύγει με καταδιώκει
Απ’ όταν άρχισε μέχρι που να τελειώσει 


Σε βλέπω αγαπημένη στιγμή
Μέσα σ’ αυτό το παραπέτασμα ομίχλης που διαλύεται
Όπου θα σταματήσω να πατώ αυτά τα μακριά κινούμενα κατώφλια
Θα ζήσω τόσο όσο διαρκεί το ανοιγοκλείσιμο μιας πόρτας

Samuel Beckett, Ποιήματα συνοδευόμενα από σαχλοκουβέντες. Μετάφραση: Iωάννα Αβραμίδου

John Lavery (1856-1941), Στην αμμουδιά. 1917.

John Lavery (1856-1941), Βράδυ στην παραλία. 1920.


Τετάρτη, 30 Μαΐου 2018

Ο πόνος της μητέρας στην ελληνική ποίηση. Ο Επιτάφιος του Γιάννη Ρίτσου και ο ματωμένος Μάης του 1936

Μέρα Μαγιού του 1936. Όταν η τέχνη συναντά την ιστορία
Από μία  φωτογραφία σ΄ ένα ποίημα
Από ένα ποίημα σε μία μουσική σύνθεση

     Είναι γνωστό ότι ο μήνας Μάιος συνδέεται με τους αγώνες των εργαζομένων και κυρίως του εργατικού κινήματος για την εξασφάλιση των εργασιακών δικαιωμάτων. Η πρώτη μέρα του μήνα, η Πρωτομαγιά, είναι για τον λεγόμενο Δυτικό Κόσμο η μέρα εορτασμού των εργατικών δικαιωμάτων που κατακτήθηκαν με σκληρούς αγώνες. Αφού, λοιπόν, βρισκόμαστε στις τελευταίες μέρες του Μάη, σκέφτομαι να τον αποχαιρετήσουμε με μία ανάρτηση που τα τελευταία χρόνια, κάθε Μάιο σχεδιάζω, αλλά δεν προλαβαίνω να κάνω.
     Θα μιλήσω για τα γεγονότα της πανεργατικής απεργίας που διαδραματίστηκαν τον Μάιο του 1936 στη Θεσσαλονίκη, στα οποία αναφέρονται πολλές σελίδες του έντυπου και ηλεκτρονικού λόγου. ... Θα εστιάσω κυρίως σε μία σκηνή που διαδραματίστηκε κατά τη διάρκεια των ένθερμων διαδηλώσεων-διαμαρτυριών στο ιστορικό κέντρο της πόλης στις 9 του Μάη του 1936. Η εικόνα διασώθηκε στη συλλογική ιστορική μνήμη, γιατί αποτυπώθηκε σε φωτογραφικό στιγμιότυπο και δημοσιεύτηκε στον τύπο της εποχής, προκαλώντας δυνατή συγκίνηση και μεγάλη απήχηση στο αναγνωστικό κοινό.  Μία μητέρα έχει γονατίσει στο δρόμο δίπλα στο σώμα του σκοτωμένου παιδιού της και θρηνεί σπαρακτικά  για τον άδικο χαμό του. Πρόκειται στην πραγματικότητα για μία εικόνα που προϋπήρχε βαθειά εντυπωμένη στη συλλογική συνείδηση για αιώνες, μία είκονα που ανακαλεί στη μνήμη σκηνές από την αρχαία ελληνική ποιητική παράδοση (ομηρικά έπη, τραγωδίες) αλλά και τον Επιτάφιο θρήνο της Παναγίας.
     Η δημοσίευση της φωτογραφίας εμπνέει τον ποιητή Γιάννη Ρίτσο να δημιουργήσει μία ποιητική σύνθεση που έγινε γνωστή με τον τίτλο "Επιτάφιος".  Χάρη στην Τέχνη και συγκεκριμένα μέσω του ποιητικού λόγου, μία πληροφορία, η οποία είχε γίνει είδηση για το ευρύ κοινό, ξεπερνά το εφήμερο και διασώζεται στο διηνεκές. Χάρη στην Τέχνη, μία πληροφορία από τη μικροϊστορία ξεπερνά το τοπικό και προσωπικό πλαίσιο και αποκτά καθολικό χαρακτήρα. Μία φωτογραφία, που απεικονίζει πρόσωπα σε συγκεκριμένο χρόνο και τόπο, μεταφέρει την εικόνα μίας στιγμής από την πραγματικότητα και πυροδοτεί τη συγκίνηση του ποιητή με αποτέλεσμα την ποιητική έκφραση. Ο ποιητής προσλαμβάνει την πραγματικότητα της φωτογραφίας και την αναπλαισιώνει στη δική του πραγματικότητα,   αφαιρώντας και συνθέτοντας. Ο ποιητικός λόγος αφαιρεί στοιχεία από την ταυτότητα του ιστορικού γεγονότος και μεταφέρει όχι την ίδια τη φωτογραφία, αλλά την προσλαμβάνουσα "εικόνα" της μάνας. Ο θρήνος, ο σπαραγμός της μάνας για τον άδικο χαμό του γιου της μία μέρα της Άνοιξης, μια μέρα του Μαγιού προσλαμβάνεται και εκφράζεται ως επιτάφιος θρήνος και λαϊκό μοιρολόι....

Το φύλλο της εφημερίδας "Ριζοσπάστης" με ημερομηνία 10 Μαϊου του 1936. Αναφέρεται στα αιματηρά γεγονότα της προηγούμενης ημέρας στη Θεσσαλονίκη και δημοσιεύει φωτογραφίες με στιγμιότυπα από δρόμους του ιστορικού κέντρου της πόλης όπου διαδραματίστηκαν τα επεισόδια της διαδήλωσης.  Οι δυνάμεις της χωροφυλακής χτυπούν τους άοπλους διαδηλωτές της εργατικής απεργίας με αποτέλεσμα νεκρούς στους δρόμους...

   Ο ποιητής Γιάννης Ρίτσος σε συνέντευξή του το 1983 θυμάται:  «...Είδα μια φωτογραφία. Είχε δημοσιευθεί στον «Ριζοσπάστη» στις 10 Μάη του 1936. Διάβασα τις περιγραφές, διάβασα για την πρώτη μεγάλη οργανωμένη εξέγερση την εργατική, που από καπνεργατική απεργία έγινε πανεργατική απεργία. Και με συνεπήρε τόσο πολύ που την ίδια ημέρα άρχισα να γράφω τον «Επιτάφιο». Με όλο τον προηγούμενο εξοπλισμό, ήμουν προετοιμασμένος από τα παιδικά μου χρόνια, έτοιμος ο δεκαπεντασύλλαβος, το κρητικό θέατρο, η Ερωφίλη, ο Ερωτόκριτος, ο Σολωμός, οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» πάλι σε δεκαπεντασύλλαβο. Όλα αυτά τα πράγματα είχαν προετοιμαστεί, ήταν έτοιμα και δεν κατάλαβα πως βγήκαν. Μέσα σε δύο εικοσιτετράωρα, σχεδόν χωρίς να φάω και να κοιμηθώ, και πολλές φορές κλαίγοντας σαν μοιρολογίστρα Μανιάτισσα έγραψα τον «Επιτάφιο», τα πρώτα 14 ποιήματα».

Λεπτομέρεια της φωτογραφίας  που αποτέλεσε πηγή έμπνευσης του Ρίτσου για τη σύνθεση του ποιητικού έργου "Επιτάφιου".  Στις 9 Μαΐου του 1936 η μάνα του νεκρού διαδηλωτή Τάσου Τούση έχει γονατίσει στο δρόμο και θρηνεί τον γιο της. Ο Τούσης ήταν αυτοκινητιστής που συμμετείχε στην πανεργατική απεργία και τη διαδήλωση στη Θεσσαλονίκη.   Οι σύντροφοί του έχουν τοποθετήσει το σώμα του πάνω στο φύλλο μίας πόρτας που είχαν ξυλώσει από κάπου, για να τον μεταφέρουν. Ο ποιητής συγκλονίζεται από την εικόνα του θρήνου της μάνας και συνθέτει μία ποιητική σύνθεση με χαρακτηριστικά Επιτάφιου Θρήνου και λαϊκού μοιρολογιού.

Οι διαδηλώσεις στη Θεσσαλονίκη συνεχίστηκαν και την επόμενη ημέρα κατά τη διάρκεια της κηδείας των νεκρών διαδηλωτών. Φωτογραφία της 10ης Μαΐου του 1936.  Από τον Απρίλιο είχαν ξεκινήσει οι κινητοποιήσεις και οι απεργίες των καπνεργατών στη Θεσσαλονίκη που στη συνέχεια επεκτάθηκαν σε άλλες πόλεις. Διεκδικούσαν καλύτερες συνθήκες εργασίας, όπως οκτάωρο εργασίας. Το Μάιο 

Φύλλο της εφημερίδας "Μακεδονία" με ημερομηνία 12 Μαΐου 1936. Ένα φωτογραφικό ρεπορτάζ στους δρόμους της Θεσσαλονίκης με στιγμιότυπα από τα "αιματηρά γεγονότα του αγωνιώδους τριημέρου" στη Θεσσαλονίκη. Τελικά οι καπνέμποροι δέχθησαν τα αιτήματα των καπνεργατών. 

  Η αρχική μορφή της ποιητικής σύνθεσης του Γιάννη Ρίτσου δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα "Ριζοσπάστης" της 12ης Μαΐου 1936 με τον τίτλο «Μοιρολόι» και αφιέρωση Στους ηρωϊκούς εργάτες της Θεσσαλονίκης 

Το φύλλο της εφημερίδας "Ριζοσπάστη" με ημερομηνία 12 Μαΐου 1936, στο οποίο δημοσιεύεται το "Μοιρολόι" του Γιάννη Ρίτσου.  Αποτελείται από τρία ποιητικά άσματα με 44 στίχους.

   Ακολουθεί η πρώτη έκδοση  του ποιητικού έργου με τον τίτλο «Επιτάφιος" από τον εκδοτικό οίκο του "Ριζοσπάστη" τον Ιούνιο του 1936. Η έκταση του έργου είναι πολύ μεγαλύτερη. Αποτελείται από 14 άσματα και 224 στίχους.  Είκοσι χρόνια αργότερα, το 1956, από τις εκδόσεις "Κέδρος" κυκλοφόρησε η οριστική έκδοση του έργου με έξι επιπλέον άσματα. Η οριστική αυτή έκδοση περιλαμβάνει 20 άσματα, τα οποία αποτελούνται από 8 δίστιχα το καθένα, εκτός από το 19ο και το 20ο άσμα, που αποτελούνται από 9 δίστιχα. Ο στίχος είναι ιαμβικός δεκαπεντασύλλαβος ομοικατάληκτος και είναι εμφανείς οι επιρροές από την Κρητική Λογοτεχνία, τον Διονύσιο Σολωμό, τα δημοτικά μοιρολόγια. Ο τίτλος "Επιτάφιος"  αναμφισβήτητα αποτελεί αναφορά στον Χριστιανικό Επιτάφιο και στον θρήνο της Μάνας-Παναγίας.

 
Μία ακόμα φωτογραφία από το μοιρολόι της μάνας στις 9 Μαΐου του 1936. Θα μπορούσε να είναι η Θέτιδα, η Ιοκάστη, η ίδια η Παναγία, μία οποιαδήποτε μάνα σε οποιαδήποτε χρονολογία σε κάθε τόπο που θρηνεί για τον άδικο χαμό του αγωνιστή γιού της...


   Με τα παρακάτω  λόγια προλογίζει ο Γιάννης Ρίτσος την πρώτη έκδοση του ποιητικού του έργου "Επιτάφιος" από τις εκδόσεις του Ριζοσπάστη τον Ιούνιο του 1936.


"Θεσσαλονίκη. Μάης τοῦ 1936. Μιὰ μάνα, καταμεσὶς τοῦ δρόμου, μοιρολογάει τὸ σκοτωμένο παιδί της. Γύρω της καὶ πάνω της, βουΐζουν καὶ σπάζουν τὰ κύματα τῶν διαδηλωτῶν - τῶν ἀπεργῶν καπνεργατῶν. Ἐκείνη συνεχίζει τὸ θρῆνο της."...



Η πρώτη έκδοση του "Επιτάφιου" από το εκδοτικό οίκο του "Ριζοσπάστη" τον Ιούνιο του 1936. Χαρακτικό του Λυδάκη.

Ξυλογραφία του Τάσσου από την 30η έκδοση του "Επιτάφιου", Κέδρος 1979.


   Επιλέγω τα πρώτα αποσπάσματα από την τελική έκδοση του Επιταφίου. Κάποιοι από τους στίχους είναι γνωστοί στο ευρύ κοινό, γιατί έχουν μελοποιηθεί και τραγουδηθεί.

I
Γιε μου, σπλάχνο των σπλάχνων μου, καρδούλα της καρδιάς μου,
πουλάκι της φτωχειάς αυλής, ανθέ της ερημιάς μου,

Πώς κλείσαν τα ματάκια σου και δε θωρείς που κλαίω
και δε σαλεύεις, δε γροικάς τα που πικρά σου λέω;

Γιόκα μου, εσύ που γιάτρευες κάθε παράπονό μου,
που μάντευες τί πέρναγε κάτου απ’ το τσίνορό μου,

Τώρα δε με παρηγοράς και δε μου βγάζεις άχνα
και δε μαντεύεις τις πληγές που τρώνε μου τα σπλάχνα;

Πουλί μου, εσύ που μου ’φερνες νεράκι στην παλάμη
πώς δε θωρείς που δέρνουμαι και τρέμω σαν καλάμι;

Στη στράτα εδώ καταμεσίς τ’ άσπρα μαλλιά μου λύνω
και σου σκεπάζω της μορφής το μαραμένο κρίνο.

Φιλώ το παγωμένο σου χειλάκι που σωπαίνει
κ’ είναι σα να μου θύμωσε και σφαλιγμένο μένει.

Δε μου μιλείς κ’ η δόλια εγώ τον κόρφο, δες, ανοίγω
και στα βυζιά που βύζαξες τα νύχια, γιε μου, μπήγω.

II
Κορώνα μου, αντιστύλι μου, χαρά των γερατειώ μου,
ήλιε της βαρυχειμωνιάς, λιγνοκυπάρισσό μου,

Πώς μ’ άφησες να σέρνουμαι και να πονώ μονάχη
χωρίς γουλιά, σταλιά νερό και φως κι ανθό κι αστάχυ;

Με τα ματάκια σου έβλεπα της ζωής κάθε λουλούδι,
με τα χειλάκια σου έλεγα τ’ αυγερινό τραγούδι.

Με τα χεράκια σου τα δυο, τα χιλιοχαϊδεμένα,
όλη τη γης αγκάλιαζα κι όλ’ είτανε για μένα.

Νιότη απ’ τη νιότη σου έπαιρνα κι ακόμη αχνογελούσα,
τα γερατειά δεν τρόμαζα, το θάνατο αψηφούσα.

Και τώρα πού θα κρατηθώ, πού θα σταθώ, πού θα ’μπω,
που απόμεινα ξερό δεντρί σε χιονισμένο κάμπο;

Γιε μου, αν δε σου ’ναι βολετό να ’ρθεις ξανά σιμά μου,
πάρε μαζί σου εμένανε, γλυκειά μου συντροφιά μου.

Κι αν είν’ τα πόδια μου λιγνά, μπορώ να πορπατήσω
κι αν κουραστείς, στον κόρφο μου, γλυκά θα σε κρατήσω.

III
Μαλλιά σγουρά που πάνω τους τα δάχτυλα περνούσα
τις νύχτες που κοιμόσουνα και πλάι σου ξαγρυπνούσα,

Φρύδι μου, γαϊτανόφρυδο και κοντυλογραμμένο,
—καμάρα που το βλέμμα μου κούρνιαζε αναπαμένο,

Μάτια γλαρά που μέσα τους αντίφεγγαν τα μάκρη
πρωινού ουρανού, και πάσκιζα μην τα θαμπώσει δάκρυ,

Χείλι μου μοσκομύριστο που ως λάλαγες ανθίζαν
λιθάρια και ξερόδεντρα κι αηδόνια φτερουγίζαν,

Στήθεια πλατιά σαν τα στρωτά φτερούγια της τρυγόνας
που πάνωθέ τους κόπαζε κ’ η πίκρα μου κι ο αγώνας,

Μπούτια γερά σαν πέρδικες κλειστές στα παντελόνια
που οι κόρες τα καμάρωναν το δείλι απ’ τα μπαλκόνια,

Και γω, μη μου βασκάνουνε, λεβέντη μου, τέτοιο άντρα,
σου κρέμαγα το φυλαχτό με τη γαλάζια χάντρα,

Μυριόρριζο, μυριόφυλλο κ’ ευωδιαστό μου δάσο,
πώς να πιστέψω η άμοιρη πως μπόραε να σε χάσω;


Ξυλογραφία του Τάσσου από την 30η έκδοση του "Επιτάφιου", Κέδρος 1979.

 IV 
Γιέ μου, ποιά Μοῖρα στὄγραφε καὶ ποιά μοῦ τὄχε γράψει
τέτοιον καημό, τέτοια φωτιά στὰ στήθεια μου ν᾿ ἀνάψει;

Πουρνό-πουρνό μοῦ ξύπνησες, μοῦ πλύθηκες, μοῦ ἐλούστης
πριχοῦ σημάνει τὴν αὐγὴ μακρυά ὁ καμπανοκρούστης.

Κοίταες μὴν ἔφεξε συχνά-πυκνά ἀπ᾿ τὸ παραθύρι
καὶ βιαζόσουν σὰ νἄτανε νὰ πᾶς σὲ πανηγύρι.

Εἶχες τὰ μάτια σκοτεινά, σφιγμένο τὸ σαγόνι
κι εἴσουν στὴν τόλμη σου γλυκός, ταῦρος μαζί κι ἀηδόνι.

Καὶ γὼ ἡ φτωχειά κ᾿ ἡ ἀνέμελη καὶ γὼ ἡ τρελλή κ᾿ ἡ σκύλα,
σοὔψηνα τὸ φασκόμηλο κι ἀχνή ἡ ματιά μου ἐφίλα

Μιά-μιά τὶς χάρες σου, καλέ, καὶ τὸ λαμπρό σου θώρι
κι ἀγάλλομουν καὶ γέλαγα σὰν τρυφερούλα κόρη.

Κι οὐδέ κακόβαλα στιγμή κι οὐδ᾿ ἔτρεξα ξοπίσω
τὰ στήθεια μου νὰ βάλω μπρός τὰ βόλια νὰ κρατήσω.

Κι ἔφτασ᾿ ἀργὰ κι, ὤ, ποὺ ποτές μὴν ἔφτανε τέτοια ὥρα
κι, ὤ, κάλλιο νὰ γκρεμίζονταν στὸ καύκαλό μου ἡ χώρα.

 V 
Σήκω, γλυκέ μου, ἀργήσαμε· ψηλώνει ὁ ἥλιος· ἔλα,
καὶ τὸ φαγάκι σου ἔρημο θὰ κρύωσε στὴν πιατέλα.

Ἡ μπλέ σου ἡ μπλούζα τῆς δουλειᾶς στὴν πόρτα κρεμασμένη
θὰ καρτεράει τὴ σάρκα σου τὴ μαρμαρογλυμμένη.

Θὰ καρτεράει τὸ κρύο νερό τὸ δροσερό σου στόμα,
θὰ καρτεράει τὰ χνῶτα σου τ᾿ ἀσβεστωμένο δῶμα.

Θὰ καρτεράει κ᾿ ἡ γάτα μας στὰ πόδια σου νὰ παίξει
κι ὁ ἥλιος ἀργός θὰ καρτερᾷ στὰ μάτια σου νὰ φέξει.

Θὰ καρτεράει κ᾿ ἡ ρούγα μας τ᾿ ἁδρό περπάτημά σου
κ᾿ οἱ γρίλιες οἱ μισάνοιχτες τ᾿ ἀηδονολάλημά σου.

Καὶ τὰ συντρόφια σου, καλέ, ποὺ τὶς βραδιές ἐρχόνταν
καὶ λέαν καὶ λέαν κι ἀπ᾿ τὰ ἴδια τοὺς τὰ λόγια ἐφλογιζόνταν

Καὶ μπάζανε στὸ σπίτι μας τὸ φῶς, τὴν πλάση ἀκέρια,
παιδί μου, θὰ σὲ καρτερᾶν νὰ κάνετε νυχτέρια.

Καὶ γὼ θὰ καρτεράω σκυφτὴ βραδὶ καὶ μεσημέρι
νἀρθεῖ ὁ καλός μου, ὁ θάνατος, κοντά σου νὰ μὲ φέρει.

Ξυλογραφία του Τάσσου από την 30η έκδοση του "Επιτάφιου", Κέδρος 1979.


VI 
Μέρα Μαγιοῦ μοῦ μίσεψες, μέρα Μαγιοῦ σὲ χάνω,
ἄνοιξη, γιέ, που ἀγάπαγες κι ἀνέβαινες ἀπάνω

Στὸ λιακωτό καὶ κοίταζες καὶ δίχως νὰ χορταίνεις
ἄρμεγες μὲ τὰ μάτια σου τὸ φῶς τῆς οἰκουμένης

Καὶ μὲ τὸ δάχτυλο ἁπλωτό μοῦ τἄδειχνες ἕνα-ἕνα
τὰ ὅσα γλυκά, τὰ ὅσα καλά κι ἀχνά καὶ ροδισμένα

Καὶ μοὔδειχνες τὴ θάλασσα νὰ φέγγει πέρα, λάδι,
καὶ τὰ δεντρά καὶ τὰ βουνά στὸ γαλανό μαγνάδι

Καὶ τὰ μικρά καὶ τὰ φτωχά, πουλιά, μερμήγκια, θάμνα,
κι αὐτές τὶς διαμαντόπετρες που ἵδρωνε δίπλα ἡ στάμνα.

Μά, γιόκα μου, κι ἂν μοὔδειχνες τ' ἀστέρια καὶ τὰ πλάτια,
τἄβλεπα ἐγὼ πιό λαμπερά στὰ θαλασσιά σου μάτια.

Καὶ μοῦ ἱστοροῦσες μὲ φωνὴ γλυκειά, ζεστή κι ἀντρίκια
τόσα ὅσα μήτε τοῦ γιαλοῦ δέ φτάνουν τὰ χαλίκια

Καὶ μοὔλεες, γιέ, πὼς ὅλ' αὐτά τὰ ὡραῖα θἆναι δικά μας,
καὶ τώρα ἐσβήστης κ' ἔσβησε τὸ φέγγος κ’ ἡ φωτιά μας.


VII 
Εἴσουν καλός κ' εἴσουν γλυκός, κι εἶχες τίς χάρες ὅλες,
ὅλα τὰ χάδια τοῦ αγεριοῦ, τοῦ κήπου ὅλες τίς βιόλες.

Τό πόδι ἐλαφροπάτητο σάν τρυφερούλι ἐλάφι,
πάταγε τὸ κατώφλι μας κι ἔλαμπε σὰ χρυσάφι.

Πῶς θὰ γυρίσω μοναχή στὸ ἐμραδιακό καλύβι;
Ἔπεσε ἡ νύχτα στὴν αὐγή καὶ τὸ στρατί μοῦ κρύβει

Ὤχ, δὲν ἀκούστηκε ποτές καὶ δέ μπορεῖ νὰ γίνει
νὰ καίγουνται τὰ χείλια μου καὶ νἆμαι μπρός στὴν κρήνη,

Νἆμαι κοντά σου, ἀγόρι μου, καὶ νὰ σὲ κράζω ὠιμένα,
καὶ σύ μήτε νὰ νοιάζεσαι γιὰ τὴ φτωχούλα ἐμένα.

Κανείς μὴ γγίξει ἀπάνω του, παιδί μου εἶναι δικό μου.
Σιωπή∙ σιωπή∙ κουράστηκε, κοιμᾶται τὸ μωρό μου.

Ποιός μοῦ τὸ πῆρε; Ποιός μπορεῖ νὰ μοῦ τὸ πάρει ἐμένα;
Ἄσπρισαν τὰ χειλάκια του, τὰ μάτια του κλεισμένα.

Δόστε μου ἀϊτοί, νύχια, φτερά γιὰ νάν τους κυνηγήσω
καὶ τὴν καρδιά τους, μύγδαλο νάν τηνε ροκανίσω.

VIII 
Ποῦ πέταξε τ' ἀγόρι μου; ποῦ πῆγε; ποῦ μ' ἀφήνει;
Χωρίς πουλάκι τὸ κλουβί, χωρίς νεράκι ἡ κρήνη.

Δέν ἔμενες, καρδοῦλα μου, στ' ἄσπρο μικρούλι σπίτι,
νὰ σ' ἔχω σάν ἀφέντη μου, νὰ σ' ἔχω σάν σπουργίτι,

Νὰ ταΐζω σε στὴ φοῦχτα ου σπυρί-σπυρἰ τὴ ζωή μου
καὶ μὲς στὸν ἴσκιο σου νὰ ζῶ, καμαρωτό δεντρί μου.

Καμμιᾶς κοπέλας θησαυρό δέ στάθηκες νὰ πάρεις –
ἔφευγες πάντα ἐμπρός λαμπρός καὶ πάντα καβαλλάρης.

Κ' εἴταν χαρά σου νὰ σκορπᾷς, καὶ δόξα σου νὰ παίρνουν –
ν' ἀνασηκώνεις ἀπ' τὴ γῆς τὰ ὅσα βογγοῦν καὶ γέρνουν.

Κι ὅλα τὰ πλούτια σου, γλυκέ, στὸν κόσμο ἐχάριζές τα –
κι ὅλα τὰ χάρισες, κ' ἐμέ μ' ἀφῆκες δίχως ζέστα.

Γιέ μου, δέν ξέρω ἂν πρέπει μου νὰ σκύβω, νὰ σπαράζω,
γιά πρέπει μου ὄρθια νὰ σταθῶ, νὰ σέ χιλιοδοξάζω.

Πότε τὶς χάρες σου, μιά-μιά, τὶς παίζω κομπολόι,
πότε ξανά, λυγμό-λυγμό, τὶς δένω μοιρολόι.

IX 
Ὦ Παναγιά μου, ἂν εἴσουνα, καθὼς ἐγώ μητέρα,
βοήθεια στὸ γιό μου θἄστελνες τὸν Ἄγγελο ἀπὸ πέρα!

Κι, ἄχ, Θέ’ μου, Θέ’ μου, ἄν εἰσουν Θεός κι ἄν εἴμασταν παιδιά σου
θὰ πόναγες καθὼς ἐγώ, τὰ δόλια πλάσματά σου.

Κι ἄν εἰσουν δίκαιος, δίκαια θὰ μοίραζες τὴν πλάση,
κάθε πουλί, κάθε παιδί νὰ φάει καὶ νὰ χορτάσει.

Γιέ μου, καλά μοῦ τἄλεγε τὸ γνωστικό σου ἀχεῖλι
κάθε φορά που ὡρμήνευε, κάθε φορά που ἐμίλει:

Ἐ μ ε ῖ ς ταγίζουμε τὴ ζωή στὸ χέρι περιστέρι,
κ᾿ ἐ μ ε ῖ ς οὔτ᾿ ἕνα ψίχουλο δέν ἔχουμε στὸ χέρι –

Ἐ μ ε ῖ ς κρατᾶμε ὅλη τὴ γῆς μὲς στ᾿ ἀργασμένα μπράτσα
καὶ σκιάχτρα στέκουνται οἱ Θεοί κι ἀφέντη ἔχουνε φάτσα.

Ἄχ, γιέ μου, πιά δέ μοὔμεινε καμμιά χαρά καὶ πίστη –
καὶ τὸ χλωμό καὶ τὸ στερνό καντήλι μας ἐσβήστη.

Καί, τώρα, ἐπά’ σὲ ποιά φωτιά τὰ χέρια μου θ᾿ ἀνοίγω,
τὰ παγωμένα χέρια μου νὰν τὰ ζεστάνω λίγο;

Γιάννης Ρίτσος, Επιτάφιος, Κέδρος 1979. Η 30ή έκδοση του Επιτάφιου από τις εκδόσεις "Κέδρος" με ξυλογραφίες του γνωστού χαράκτη Α. Τάσσου. Ήταν τιμητική έκδοση για τα εβδομήντα χρόνια από τη γέννηση του Ρίτσου (γεννήθηκε το 1909 στη Μονεμβασιά).

   Το 1958 ο Γιάννης Ρίτσος έστειλε ένα αντίτυπο της δεύτερης έκδοσης του βιβλίου (έκδοση "Κέδρος", 1956) στον Μίκη Θεοδωράκη που τότε βρισκόταν για μουσικές σπουδές στο Παρίσι. Ο Μίκης Θεοδωράκης μελοποίησε οκτώ αποσπάσματα της ποιητικής σύνθεσης και στα τέλη του 1959 τα στέλνει στην Αθήνα για να εκδοθούν ως δίσκος από την Columbia με ενορχήστρωση του Μάνου Χατζιδάκι. Ωστόσο, ο πρώτος δίσκος με τον μελοποιημένο Επιτάφιο σε ενορχήστρωση Μάνου Χατζιδάκι και ερμηνεία Νάνα Μούσχουρη φαίνεται ότι δεν ικανοποίησε τον Θεοδωράκη και τον Ρίτσο.

Ο Μίκης Θεοδωράκης στο πιάνο και ο Μανόλης Χιώτης στο μπουζούκι με τον Γρηγόρη Μπιθικώτση.

   Τελικά, ο Μίκης Θεοδωράκης επέστρεψε στην Αθήνα από το Παρίσι και ηχογράφησε το έργο με δική του ενορχήστρωση και ερμηνεία του Γρηγόρη Μπιθικώτση, ενώ χρησιμοποίησε στο μπουζούκι τον Μανόλη Χιώτη. Ο δίσκος κυκλοφόρησε τον Σεπτέμβριο του 1960 και είχε μεγάλη απήχηση.

"Επιτάφιος" σε στίχους Γιάννη Ρίτσου, μουσική και ενορχήστρωση Μίκη Θεοδωράκη. Ερμηνεία Γρηγόρης Μπιθικώτσης, Καίτη Θύμη. Μπουζούκι Μανώλης Χιώτης. 1960. Πρόκειται για εμβληματικό μουσικό έργο της ελληνικής έντεχνης μουσικής. Από τα πρώτα έργα με μελοποιημένη ποίηση. Χάρη στη μελοποίηση το ευρύ κοινό ήλθε κοντά με την ποίηση.


Η πρώτη έκδοση του έργου. 1960. Το εξώφυλλο του δίσκου με ενορχήστρωση Μάνου Χατζιδάκι. Ο ίδιος έπαιζε στο πιάνο. Τραγούδι η Νάνα Μούσχουρη. Εικονογράφηση του Γιάννη Μόραλη. Ο Μίκης Θεοδωράκης και ο Γιάννης Ρίτσος δεν ενέκριναν αυτή την εκτέλεση του έργου. 


Το 1963 ακολούθησε η τρίτη μουσική έκδοση του έργου. Σε ερμηνεία της Μαίρης Λίντα. Στο μπουζούκι ο Μανώλης Χιώτης και μικρή ορχήστρα εγχόρδων.

Κράτα τοΚράτα το

Σάββατο, 12 Μαΐου 2018

Μάνα, Μητέρα, Μαμά. Πίνακες ζωγραφικής με προσωπογραφίες της μητέρας των ζωγράφων και ένα ποίημα του Ράινερ Μαρία Ρίλκε

Η μητέρα του καλλιτέχνη

   Η μάνα, η μητέρα, η μαμά  αναμφισβήτητα έχει σημαντικό ρόλο στη ζωή μας. Πολλοί  είναι οι καλλιτέχνες και οι ποιητές που έχουν ζωγραφίσει και γράψει αντίστοιχα προσωπογραφίες και ποιήματα για τη μητέρα τους. Επιλέγω να παρουσιάσω κάποια από αυτά τα πολύ προσωπικά πορτρέτα και ένα ποίημα του Ράινερ Μαρία Ρίλκε για τη μητέρα.
   
Ντυμένη στα μαύρα (προφανώς πενθεί), σοβαρή, αυστηρή, σχεδόν βλοσυρή, η μητέρα του μεγάλου Γάλλου ζωγράφου Édouard Manet.

Édouard Manet, Μαντάμ Eugénie-Désirée Fournier Manet. H μητέρα του ζωγράφου. 1863. Isabella Stewart Gardner Μουσείο. Ρεαλιστικό, και σχεδόν μετωπικό πορτραίτο.

Berthe Morisot, Η μητέρα και η αδελφή της ζωγράφου. 1869-1870. Μία οικογενειακή σκηνή σε ατμόσφαιρα ονείρου από τη Γαλλίδα ζωγράφο. Η μητέρα διαβάζει...

Ένας από τους πιο γνωστούς και δημοφιλείς πίνακες του Αμερικανού ζωγράφου J. McNeill Whistler. Αγαπήθηκε πολύ! Με τόνους του γκρι και μαύρου, ο ζωγράφος απεικονίζει τη μητέρα του σε πλάγια στάση. Υπέροχες οι λεπτομέρειες του δωματίου και της ενδυμασίας της μητέρας.

J. McNeill Whistler, Συμφωνία σε γκρι και μαύρο. Νο. 1. Προσωπογραφία της μητέρας του καλλιτέχνη. 1871. Μουσείο του Ορσέ. Παρίσι. 



Η μητέρα του J. Mc Neill Whistler. Φωτογραφία γύρω στα 1850.

Ράινερ Μαρία Ρίλκε, {Πολλές φορές,  λαχταρώ μητέρα}

«Πολλές φορές, λαχταρώ μια μητέρα,

μιαν ήσυχη γυναίκα, με λευκή χωρίστρα.

Μες στην αγάπη της πρωτάνθισε το Εγώ μου,

μπορούσε να ματαιώσει το άγριο μίσος,

που, παγερό, γλιστρούσε στην ψυχή μου.


Μετά, καθόμασταν κοντά ο ένας στον άλλο,

μια φωτιά σιγοβόμβιζε στο τζάκι.

Άκουγα ό, τι τ’ αγαπητά λέγανε χείλη

κ’ ειρήνη κυματούσε πάνω απ’ την τσαγιέρα,

σάμπως πτυχή, γύρω απ’ το φως της λάμπας.»

Μετάφραση: Άρης Δικταίος

   Με εμφανείς τις επιρροές από τον Whistler, ο μεγάλος Δανός ζωγράφος Vilhelm Hammershø απεικονίζει τη μητέρα του να κάθεται σε πλάγια στάση απέναντι στον λευκό τοίχο.

Vilhelm Hammershøi,  H μητέρα του ζωγράφου Frederikke Amalie Hammershøi, γεννημένη Rentzmann. 1886. Ιδιωτική Συλλογή. 



Mary Cassatt, Η μητέρα της ζωγράφου διαβάζει την εφημερίδα "Figaro". 1878.



   Μετωπικό το πορτρέτο της γλυκύτατης μητέρας του Van Gogh σε φωτινό πράσινο φόντο. Η μητέρα του Van Gogh είχε κλίση στη ζωγραφική και της άρεσε να ζωγραφίζει ερασιτεχνικά, κυρίως λουλούδια και τοπία της φύσης. . Ο μικρός Vincent ήλθε σε επαφή με τη ζωγραφική μέσω της μητέρας του.

 Vincent Van Gogh, Προσωπογραφία της μητέρας του καλλιτέχνη. 1888. The Norton Simon Μουσείο Τέχνης, Pasadena, California.
Pablo Picasso, H μητέρα του ζωγράφου. 1896. Βαρκελώνη. Πινακοθήκη Πικάσο. Βαρκελώνη.

H Δανή ζωγράφος Anna Ancher ζωγραφίζει τη γρια μητέρα της να διαβάζει στο μπλε δωμάτιο. Υπέροχες οι φωτοσκιάσεις, μαγικά τα παιχνίδια του φωτός στους τοίχους του δωματίου.

Αnna Ancher, η μητέρα της ζωγράφου, Ane Hedvig Brøndum, στο μπλε δωμάτιο. 1909.


Τρίτη, 1 Μαΐου 2018

Η Πρωτομαγιά των ανθισμένων στεφανιών στην ποίηση και τους Προραφαηλίτες ζωγράφους

Ανθισμένη Πρωτομαγιά. Ένα ποίημα του Κωνσταντίνου Χατζόπουλου και η "Βασίλισσα του Mάη" του John Collier και του Herbert Gustave Schmalz

    Πρωτομαγιά των λουλουδιών σήμερα. Μία γιορτή που έχει καταγωγή από τις τελετουργίες των αρχαίων πολιτισμών για την Άνοιξη, τα λεγόμενα Ανθεστήρια. Ο κόσμος ξεχύνεται στην ανθισμένη φύση και γιορτάζει την Άνοιξη. Χοροί και τραγούδια γύρω από ανθοστολισμένα Γαϊτανάκια,  παρελάσεις κοριτσιών που φορούν στεφάνια λουλουδιών στα μαλλιά και κρατούν ανθισμένα κλαδιά. Το Μαγιάτικο στεφάνι είναι το σύμβολο της Πρωτομαγιάτικης Γιορτής.
          Ας γιορτάσουμε, λοιπόν, την Πρωτομαγιά με ένα ποίημα του συμβολιστή ποιητή Κωνσταντίνου Χατζόπουλου και δύο πίνακες Βρετανών ζωγράφων που βρέθηκαν υπό την επίδραση των Προραφαηλιτών ζωγράφων. 

John Collier (1850-1934), H Βασίλισσα Γκουινέβερ κάνει Πρωτομαγιά. Φορά στεφάνι του Μάη. 1900. Cartwright Hall Πινακοθήκη Τέχνης. Bradford. Αγγλία. Η εικόνα είναι εμπνευσμένο από το ποίημα  του Τέννυσον "Guinevere" που ανήκει στη συλλογή "Τα ειδύλλια του Βασιλιά" (1859). Η Βασίλισσα Guinevere αποτελεί κεντρικό πρόσωπο του μυθικού κύκλου του Αρθούρου και του Λάνσελοτ. Η παράδοση αυτού του επικού κύκλου διατηρείται ζωντανή κατά τον 19ο αιώνα και εμπνέει πολλούς καλλιτέχνες, ποιητές και ζωγράφους και ιδιαίτερα τους Βρετανούς ρομαντικούς ποιητές και Προραφαηλίτες ζωγράφους.

Κωνσταντίνος Χατζόπουλος, Πρωτομαγιά

Έλα στο κεφάλι το ξανθό
Να σου βάλω τ' όμορφο στεφάνι
Που για σε όλη νύχτα το' χω κάνει,
Να στολίσω μ' άνθια τον ανθό.


Ιδέ το! τι ωραία που θα πάει
Του ξανθόχλωμού σου κεφαλιού!
Από τα υστερνά είναι του Απριλιού
Κι απ' τα πρώτα λούλουδα του Μάη.


Κι έτσι με τα ρόδα στα μαλλιά
Κι έτσι στα ολόλευκα ντυμένη,
Να θαρρώ πως σφίγγω αναστημένη
Την Πρωτομαγιά στην αγκαλιά!

Herbert Gustave Schmalz, o μετοναμαζόμενος σε John Carmichael (1856-1935), H Βασίλισσα του Μάη. 1884. Στεφάνι λουλουδιών στα μαλλιά και ανθισμένο κλαδί στο χέρι.


https://www.artuk.org/discover/artworks/queen-of-the-may-90281

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:John_Collier_Queen_Guinevre%27s_Maying.jpg
https://en.wikipedia.org/wiki/Herbert_Gustave_Schmalz
https://en.wikipedia.org/wiki/John_Collier_(painter)

Δευτέρα, 30 Απριλίου 2018

Λουλούδια. Πίνακες του Γιάννη Τσαρούχη και ένα ποίημα του Γιάννη Ρίτσου

Λουλούδια: Γιάννης Τσαρούχης και Γιάννης Ρίτσος

   Aς αποχαιρετήσουμε τον Απρίλιο με λουλούδια του Γιάννη Τσαρούχη (1910-1989), ενός πραγματικά χαρισματικού καλλιτέχνη, σημαντικού εκπροσώπου της σύγχρονης ελληνικής τέχνης. Ας αποχαιρετήσουμε τον Απρίλιο με στίχους του Γιάννη Ρίτσου, ενός σημαντικού  ποιητή, εκπροσώπου της σύγχρονης ελληνικής ποίησης.  

Γιάννης Τσαρούχης (1910-1989), Καλημέρα. Πανσέδες και πεταλούδες στολίζουν την παραδοσιακή "Kαλημέρα".

   Πολλοί πίνακες του Γιάννη Τσαρούχη απεικονίζουν λουλούδια, αν και δεν είναι ευρέως γνωστοί. Επιλέγω κάποιους...

Γιάννης Τσαρούχης, Νεκρή Φύση με κίτρινα τριαντάφυλλα και φρούτο.

Γιάννης Τσαρούχης, Νεκρή Φύση με μπλε ίριδες και λεμόνια. 1962.

Γιάννης Τσαρούχης, Πορτρέτο της Δεσποινίδας Ν. A. και δύο τριαντάφυλλα.

Γιάννης Τσαρούχης, Βάζο με κάλες και πρασινάδα.

Γιάννης Τσαρούχης, Η αναχώρηση με οβάλ καθρέπτη. 1965-1973. Ένα βάζο με λουλούδια υπάρχει στο τραπέζι.


Κάθε λουλούδι έχει τη θέση του στον ήλιο,
κάθε άνθρωπος έχει ένα όνειρο. Κάθε άνθρωπος
έχει έναν ουρανό πάνου από την πληγή του,
κι ένα μικρό παράνομο σημείωμα της άνοιξης μέσα στην τσέπη του. 
Δοκιμασία, VII, 3-7. 1943. Επιτομή. Κέδρος, 1977. 129.

Γιάννης Τσαρούχης, Άνοιξη-Θέρος. Λεπτομέρεια από τις Τέσσερις Εποχές. 1968.  Η Άνοιξη κρατά ένα λουλούδι, πάνω της ένα στεφάνι λουλουδιών. Ένα στεφάνι λουλουδιών στο κεφάλι του Θέρους.


Γιάννης Τσαρούχης, Δύο φίλοι. 1938. Στο τραπεζάκι ένα βάζο με λουλούδια.

Γιάννης Τσαρούχης, Βάζο με λουλούδια. 5-4-1961.

Γιάννης Τσαρούχης, Βάζο με πανσέδες. 1961.

Γιάννης Τσαρούχης, Βάζο με λουλούδια. 1962.

Γιάννης Τσαρούχης, Εσωτερικό. 1962. Διακρίνουμε μία γλάστρα με λουλούδια.

Γιάννης Τσαρούχης, Τριαντάφυλλο.

Γιάννης Τσαρούχης, Πανσέδες, 2-2-1970.

Γιάννης Τσαρούχης, Λουλούδια.

Γιάννης Τσαρούχης, Άντρας με τριαντάφυλλο. 15-2-84.

Γιάννης Τσαρούχης, Ναύτης. 1987. Λουλούδια περιβάλλουν τον ναύτη.