Για τη λογοτεχνία. Ένα απόσπασμα από το βιβλίο του Τσβέταν Τοντόροφ, Η λογοτεχνία σε κίνδυνο

Η αγάπη της λογοτεχνίας

   Αυτή την εποχή ξαναδιαβάζω το βιβλίο του φιλολόγου, θεωρητικού και φιλοσόφου της λογοτεχνίας Τσβέταν Τοντόροφ, Η λογοτεχνία σε κίνδυνο. Από το βιβλίο αυτό, επιλέγω ένα απόσπασμα που μιλά για την αγάπη και τη σημασία της λογοτεχνίας και το μοιράζομαι μαζί σας…Γιατί, γνωρίζω ότι αγαπάτε την ανάγνωση της λογοτεχνίας.

John Singer Sargent, Άνδρας που διαβάζει. Άνευ χρονολογίας.

"…Όταν αναρωτιέμαι σήμερα γιατί αγαπώ τη λογοτεχνία, μου έρχεται αυθόρμητα η απάντηση: γιατί με βοηθάει να ζω. Δεν ζητώ πια από αυτή, όπως κατά την εφηβεία μου, να με γλιτώσει από τα τραύματα που θα μπορούσα να υποστώ κατά τις συναντήσεις μου με πρόσωπα. Αντί να με ανακουφίζει από τις βιωμένες εμπειρίες μου, με κάνει να ανακαλύπτω κόσμους συνεχόμενους με αυτές και μου επιτρέπει να τις κατανοήσω καλύτερα. Δεν νομίζω ότι είμαι ο μόνος που βλέπει τα πράγματα με αυτόν τον τρόπο. Πιο πυκνή, πιο εύγλωττη από την καθημερινή ζωή, αλλά όχι ριζικά διαφορετική, η λογοτεχνία διευρύνει τον κόσμο μας, μας παροτρύνει να φανταστούμε άλλους τρόπους για να τον προσλαμβάνουμε και να τον οργανώσουμε. Είμαστε όλοι φτιαγμένοι από αυτά που μας δίνουν οι άλλες ανθρώπινες υπάρξεις: πρώτα οι γονείς μας, ύστερα αυτοί που μας περιβάλλουν. Η λογοτεχνία ανοίγει στο άπειρο αυτή τη δυνατότητα αμοιβαίας επικοινωνίας με τους άλλους, και έτσι μας εμπλουτίζει απεριόριστα. Μας παρέχει αναντικατάστατες εμπειρίες που κάνουν ώστε ο πραγματικός κόσμος να αποκτά βαθύτερο νόημα και να γίνεται ομορφότερος. Πέρα από το να παρέχει μια απλή τέρψη, μια ψυχαγωγία για τα μορφωμένα άτομα, επιτρέπει στον καθένα να ανταποκριθεί καλύτερα στην κλίση του να είναι ανθρώπινος…".

Τσβέταν Τοντόροφ, Η λογοτεχνία σε κίνδυνο, μτφ. Χρύσα Βαγενά-εισαγωγή Νάσος Βαγενάς, εκδ. Πόλις, Αθήνα 2013, σ. 29-30.

John Singer Sargent, Στο ποτάμι. 1885. Ιδιωτική Συλλογή.

commons.wikimedia.org/wiki/File:%27Man_Reading%27_by_John_Singer_Sargent,_Reading_Public_Museum.jpg
http://jssgallery.org/Paintings/Man_Reading.htm
http://www.wikiart.org/en/john-singer-sargent/by-the-river-1885
http://www.biblionet.gr/book/187389/Todorov,_Tzvetan,_1939-/Η_λογοτεχνία_σε_κίνδυνο

Το Φθινόπωρο στη ζωγραφική. Ένας πίνακας του William Merritt Chase

Φθινόπωρο

Χθες έβρεχε σιγανά τη νύχτα. Σήμερα, όμως, βγήκε ήλιος. Είναι μία όμορφη φθινοπωρινή ημέρα. Για αυτό, ένας ακόμα φθινοπωρινός πίνακας. Ο Αμερικανός ζωγράφος William Merritt Chase απεικονίζει μία σκηνή στη φθινοπωρινή εξοχή. Μία γυναίκα με τα παιδιά της απολαμβάνουν την ηρεμία του τοπίου. Ο ουρανός έχει λευκά απαλά σύννεφα…Τα παιδιά μαζεύουν αγριολούλουδα και η γυναίκα κάνει περίπατο!

William Merritt Chase, Στους λόφους του Shinnecock. Φθινόπωρο. 1893. Ιδιωτική Συλλογή.

http://www.the-athenaeum.org/art/full.php?ID=18688

http://www.wikiart.org/en/william-merritt-chase/shinnecock-hills-aka-shinnecock-hills-autumn

Η άφιξη και η δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια στο Ναύπλιο. Πίνακες από το Μουσείο Μπενάκη

Η άφιξη και η δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια στο Ναύπλιο

  Έχω ξαναμιλήσει για τη δολοφονία του πρώτου κυβερνήτη της Ελλάδας, του Ιωάννη Καποδίστρια (1776-1831), και παρουσιάσει πίνακες που παρουσιάζουν τη σκηνή του θανάτου του στο Ναύπλιο (βλ. http://annagelopoulou.blogspot.gr/2015/03/blog-post_22.html).

  Τον ξαναθυμήθηκα σήμερα, που είναι η επέτειος της δολοφονίας του. Δολοφονήθηκε στις 27 Σεπτεμβρίου (ημέρα Κυριακή) του 1831 στο Ναύπλιο, την τότε πρωτεύουσα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους. Πριν από λίγα χρόνια, τον Ιανουάριο του 1828 είχε αφιχθεί στο λιμάνι της ίδιας πόλης, για να αναλάβει τη διακυβέρνηση του μικρού και πτωχού κράτους. Τον υποδέχθηκαν με τιμές και ενθουσιασμό. Οι Μεγάλες Δυνάμεις (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία) είχαν συμφωνήσει να τον αποδεχθούν ως κυβερνήτη. Τότε το μέλλον διαγραφόταν ελπιδοφόρο…
  Ιδού, λοιπόν,  τρία έργα από το Μουσείο Μπενάκη με θέμα την άφιξη και τη δολοφονία του πρώτου κυβερνήτη της Ελλάδος στο Ναύπλιο.

Αγνώστου, Η άφιξη του Ιωάννη Καποδίστρια στο Ναύπλιο. Μουσείο Μπενάκη.

Δ. Τσώκου, Η δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια στο Ναύπλιο. Γύρω στα 1850. Μουσείο Μπενάκη. Τα μέτρα που έλαβε ο Καποδίστριας για την οργάνωση του ελληνικού κράτους ενόχλησαν τα μικρά και προσωπικά συμφέροντα των ντόπιων κέντρων εξουσίας, αλλά και τα μεγάλα συμφέροντα της Αγγλίας και της Γαλλίας. 

Αγνώστου, Η δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια στο Ναύπλιο. Μουσείο Μπενάκη.

http://www.benaki.gr/eMP-Collection/eMuseumPlus?service=direct/1/ResultListView/result.t1.collection_list.$TspTitleImageLink.link&sp=10&sp=Scollection&sp=SfieldValue&sp=0&sp=3&sp=2&sp=SdetailList&sp=0&sp=Sdetail&sp=0&sp=F&sp=T&sp=0
http://www.benaki.gr/eMP-Collection/eMuseumPlus?service=direct/1/ResultListView/result.t1.collection_list.$TspTitleImageLink.link&sp=10&sp=Scollection&sp=SfieldValue&sp=0&sp=3&sp=2&sp=SdetailList&sp=8&sp=Sdetail&sp=0&sp=F&sp=T&sp=11
http://www.benaki.gr/eMP-Collection/eMuseumPlus?service=direct/1/ResultListView/result.t1.collection_list.$TspTitleImageLink.link&sp=10&sp=Scollection&sp=SfieldValue&sp=0&sp=3&sp=2&sp=SdetailList&sp=16&sp=Sdetail&sp=0&sp=F&sp=T&sp=21

http://www.kapodistrias.info/arthra/393-i-dolofonia-tou-ioanni-kapodistria-kai-o-zografos-dionysios-tsoko

http://www.kapodistrias.info

Το Φθινόπωρο στη ζωγραφική. Πίνακες του Konstantin Korovin

To Φθινόπωρο στη ζωγραφική

   Συνεχίζω με φθινοπωρινούς πίνακες του Ρώσου ιμπρεσιονιστή ζωγράφου Konstantin Korovin (1861-1939). Μία νεαρή γυναίκα λευκοφορεμένη γυναίκα στέκεται με περισυλλογή σ' ένα κήπο. Κρατά ένα λουλούδι. Το τοπίο είναι φθινοπωρινό. Το έδαφος είναι γεμάτο κίτρινα φύλλα...

Konstontin Korovin, Φθινόπωρο. Νεαρή γυναίκα σε κήπο. 1891.

   Δύο ακόμη πίνακες με φθινοπωρινά τοπία προφανώς από τη ρωσική ύπαιθρο. Ένα μονοπάτι που στις άκρες του διακρίνουμε κίτρινα φύλλα...

Konstantin Korovin, Autumn. 1888.

Ρωσική φθινοπωρινή εξοχή και στον παρακάτω πίνακα. Μία αγροικία στο βάθος και μπροστά μας βλέπουμε μία γυναίκα και ένα παιδί να κάθονται στα κίτρινα φύλλα του εδάφους. Τα χρώματα των δέντρων είναι φθινοπωρινά...

Konstantin Korovin, Φθινόπωρο. 1917.

http://www.wikiart.org/en/konstantin-korovin/autumn-young-woman-in-a-garden-1891
http://www.wikiart.org/en/konstantin-korovin/autumn-1888
http://www.wikiart.org/en/konstantin-korovin/autumn-1917

Η οικονομική κατάσταση της Ελλάδας στην αρχή της ανεξαρτησίας. Μία ιστορική πηγή-μαρτυρία

H οικονομική κατάσταση της Ελλάδας στην αυγή της ανεξαρτησίας-μία μαρτυρία

    Είναι μία ιστορική πηγή-μαρτυρία που περιγράφει και σχολιάζει την οικονομική κατάσταση που βρισκόταν η μετεπαναστατική Ελλάδα στην αρχή της ανεξαρτησίας της. Χαρακτηρίζεται από το ρομαντικό τόνο και την αρχαιολατρεία του Φιλελληνισμού, απεικονίζει όμως και με ρεαλιστικό τρόπο την τότε κατάσταση του μικρού νεοσύστατου κράτους. Η πηγή βρίσκεται στο βιβλίο της Ιστορίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης...και μου άρεσε να την προσεγγίζω με τους μαθητές μου και να συζητάμε το περιεχόμενό της.

   "...Μαζί με τους ιστορικούς αυτής της περιόδου του πόνου, ας μεταφερθούμε στις κορυφές των βουνών της Ελλάδας…ας στρέψουμε γύρω το βλέμμα μας…Τι απελπισία!...Παντού ερείπια! Άμορφοι όγκοι και χαλάσματα που ακόμα καπνίζουν, δακρυσμένες γυναίκες, οικογένειες χωρίς ψωμί! Μάταια αναζητούμε τις πόλεις, ούτε χωριά δεν υπάρχουν! Στα πόδια του Παρθενώνα, κάτω από τα φωτοστέφανα του ένδοξου ονόματος της Αθήνας, κείτονται καλύβες, μισές πέτρα, μισές ξύλο. Μπροστά τους περνούν μονοπάτια, όχι δρόμοι, και αυτά ακόμα τα περάσματα ακατάστατα και λασπωμένα! Κανένα σύγχρονο μνημείο! Ιερά μάρμαρα μόνο, στοιχειωμένα από τις σκιές των παλαιών! Εδώ, φυτείες ξεραμένες, ξεριζωμένες, πυρπολημένες. Εκεί αμπέλια και ελαιώνες κατεστραμμένοι. Κανένας δρόμος, καμμία απόδειξη λειτουργίας μιας προηγούμενης διοίκησης! Όλα πρέπει να γίνουν από την αρχή! Όλα πρέπει να αρχίσουν από το τίποτα! Και αυτά τα «όλα» πρέπει να γίνουν από μια χούφτα ανθρώπους, τους λίγους που μπορεί να διευθύνουν, να διδάξουν, να δημιουργήσουν το Έθνος! Tι εργασία αντάξια γιγάντων! Και μερικοί θα ήθελαν να έχουν ήδη ολοκληρωθεί όλα αυτά, να είναι τα πάντα στρωμένα, διαμορφωμένα! Πού και πότε έφθασαν λίγα μόλις χρόνια στη Δύση για να πετύχει ένα τέτοιο θαύμα;..."

 Από το βιβλίο, Pierre A. Moraitinis, La Grece telle qu’elle est, Paris, Athenes, Berlin,1877 (ανατύπωση Δ.Ν. Καραβίας, 1987), 7-8.

Τσέκολι Ραφαήλ, Ακρόπολη. 1853. Εθνική Πινακοθήκη. Αθήνα. 

Βλ. http://www.nationalgallery.gr/site/content.php?sel=379&artwork_id=73836

Το Φθινόπωρο στη ζωγραφική. Ένας πίνακας του Μονέ.

Φθινόπωρο στο Argenteuil. Ένας πίνακας του Μονέ

Νομίζω ότι ήρθε το Φθινόπωρο. Οι τελευταίες μέρες ήταν πραγματικά φθινοπωρινές.  Ιδού, λοιπόν, ένας φθινοπωρινό τοπίο από τον γνωστό Γάλλο ιμπρεσιονιστή ζωγράφο Κλωντ Μονέ. 

Κλ. Μονέ, Φθινόπωρο στο Argenteuil. 1873. Πινακοθήκη Courtauld. Λονδίνο.

Ο Μονέ ζωγραφίζει από την όχθη του Σηκουάνα μία φθινοπωρινή άποψη της μικρής πόλης Argenteuil. Το βλέμμα, όμως, του ζωγράφου δεν ενδιαφέρεται τόσο για την εικόνα της πόλης, όσο για τις αντανακλάσεις των φθινοπωρινών χρωμάτων των δέντρων στα νερά του ποταμού. Στον ουρανό διακρίνουμε λευκά σύννεφα.

http://courtauld.ac.uk/gallery/collection/paintings/impressionism-post-impressionism/claude-monet-autumn-effect-at-argenteuil

Απεικονίσεις της Αντιγόνης του Σοφοκλή στη νεότερη ελληνική ζωγραφική. Ένας πίνακας του Νικηφόρου Λύτρα και ένας πίνακας της Μαρίας Σπάρταλη Στίλμαν

Εικόνες της Αντιγόνης του Σοφοκλή

Η συναρπαστική γοητεία της Αντιγόνης, της ανυπότακτης στην εξουσία γυναίκας,  και η επίδραση αυτού του μύθου στην ποιητική και καλλιτεχνική δημιουργία, αλλά και στη φιλοσοφική και πολιτική και σκέψη παραμένει σταθερή κατά τη νεωτερική και μετανεωτερική εποχή.

Frederic Lord Leighton, Αντιγόνη. 1882. Iδιωτική Συλλογή. Δραματική προσωπογραφία της Αντιγόνης από τον Βρετανό ζωγράφο της Βικτωριανής περιόδου Frederic Leighton.

  Από τότε που διδάχτηκε για πρώτη φορά η λυρική τραγωδία «Αντιγόνη» του Σοφοκλή έως τις μέρες μας, είναι πολυάριθμες οι αναπαραστάσεις, οι διαπραγματεύσεις, οι αναλύσεις, οι επικλήσεις και οι διακειμενικές αναφορές στο σοφόκλειο κείμενο.  Το ήθος της τραγικής ηρωίδας Αντιγόνης και ο μύθος της ομώνυμης τραγωδίας γοητεύουν και συναρπάζουν το ευρύ κοινό, αλλά και τους καλλιτέχνες και διανοητές του Δυτικού Κόσμου. Ιδιαίτερα, από τη Μεταμεσαιωνική εποχή και κυρίως μετά τη Γαλλική Επανάσταση, εκατοντάδες είναι οι γνωστές απεικονίσεις της Αντιγόνης σε δραματικά κείμενα, λογοτεχνικές πεζές και έμμετρες αφηγήσεις, μπαλέτα, όπερες, στις εικαστικές και παραστατικές τέχνες. Ποιητές, δραματουργοί, μουσικοσυνθέτες, χορογράφοι, εικαστικοί και άλλοι καλλιτέχνες προσλαμβάνουν το μύθο της Αντιγόνης, κάθε φορά σε διαφορετικό ιστορικό πλαίσιο, διαλέγονται με τη σοφόκλεια τραγωδία, αναζητούν και δίνουν προσωπικό νόημα, προβάλλοντας τις «εικόνες» της επανάγνωσης στο δικό τους καλλιτεχνικό έργο και δημιουργώντας μεταμορφώσεις νέων εκδοχών και παραλλαγών της ηρωίδας.

   Στους δύο παρακάτω πίνακες απεικονίζεται με διαφορετικό τρόπο διαπραγμάτευσης το ίδιο στιγμιότυπο. Η σκηνή που η Αντιγόνη, μη υπακούοντας στην εντολή του ηγεμόνα Κρέοντα, στέκεται μπροστά στον νεκρό Πολυνείκη για να τον θάψει.

Νικηφόρος Λύτρας (1832-1904), Αντιγόνη και Πολυνείκης ή η Αντιγόνη εμπρός στον νεκρό Πολυνείκη. 1865. Εθνική Πινακοθήκη. Αθήνα. Δραματική και θεατρική ως προς τη δομή σύνθεση του εμβληματικού ζωγράφου της νεοελληνικής ζωγραφικής Νικηφόρου Λύτρα. Επηρεασμένος από το γερμανικό ρομαντισμό του δασκάλου του Πιλότυ, ο Λύτρας εστιάζει στον νεκρό γαλήνιο Πολυνείκη. Ο Πολυνείκης φωτίζεται από το φως του φεγγαριού που διαπερνά τα βαριά σκοτεινά σύννεφα. Το τοπίο απόκοσμο και η μορφή της Αντιγόνης σκοτεινή με στάση και ύφος απελπισίας.

Μαρία Σπάρταλη Στίλμαν (1844-1927), Αντιγόνη. Ιδιωτική Πινακοθήκη  Simon Carter στο Woodbridge του Suffolk (Μ. Βρετανία). Η Ελληνοβρετανίδα Μαρία Σπάρταλη Στίλμαν, που κινήθηκε στους κύκλους των Προραφαηλιτών ζωγράφων, διαπραγματεύεται το ίδιο στιγμιότυπο. Η Αντιγόνη γονατισμένη μπροστά στον νεκρό Πολυνείκη προσπαθεί να τον καλύψει με χώμα για να τον προστατεύσει από τα όρνεα. Δίπλα της εμφανώς πιο "μικρή", πιο αδύναμη και αδρανής, η αδελφή της Ισμήνη. Κοιτάζει φοβισμένη δεξιά... Για τη Μαρία Σπάρταλη Στίλμαν, Βλ. και http://annagelopoulou.blogspot.gr/2012/08/marie-spartali-stillman.html

http://www.nationalgallery.gr/site/content.php?sel=247&artwork_id=62870

http://www.magnoliabox.com/art/105922/antigone-from-antigone-by-sophocles

http://www.bridgemanimages.com/fr/asset/56674/stillman-marie-spartali-1844-1927/antigone-from-antigone-by-sophocles-oil-on-canvas