Η προσφυγή των αδυνάτων. Ένα ποίημα-προσευχή στην Παναγία της Ζωής Καρέλλη και πίνακες ζωγραφικής με θέμα την προσευχή

 Για την  Παναγία

Δεκαπενταύγουστος, σήμερα! Η Κοίμηση της Θεοτόκου! Το "Πάσχα" του Καλοκαιριού! Μία από τις μεγαλύτερες εορτές για την Ορθόδοξη Χριστιανική Κοινότητα. Για αυτό, ένα ποίημα-προσευχή της Ζωής Καρέλλη για την Παναγία, το καταφύγιο των αδυνάτων! Το ποίημα συμπεριλαμβάνεται στη συλλογή "Η εποχή του Θανάτου" που δημοσιεύτηκε το 1948, στην περίοδο του Εμφυλίου.

Θεόδωρος Ράλλης (1852-1909), Προσευχή πριν τη θεία κοινωνία στα Μέγαρα, 1890.

Στη δύσκολη και σκληρή εποχή της Ελλάδας της Μεταπολεμικής Περιόδου και του Εμφυλίου, το ποιητικό υποκείμενο μιλώντας εκ μέρους των αδυνάτων με το πρώτο πρόσωπο πληθυντικού προσφεύγει στη Μαρία, τη Μητέρα των Χριστιανών, και ικετεύει για βοήθεια.

Θεόδωρος Ράλλης (1852-1909), Ικεσία, 1905-1907. Εθνική Πινακοθήκη.

Ζωή Καρέλλη, Η προσφυγή των αδυνάτων

Χαίρε Μαρία,

Μητέρα των χριστιανών καλή,

βοήθησέ μας να ζήσουμε,

είναι γλυκιά η δύσκολη ζωή

και φοβούμαστε να πεθάνουμε.

Σταμάτησε τη δύναμη των εχθρών,

κατάστρεψε την ορμή τους.

Συγχώρησε τις αμαρτίες μας,

τις κακές μας σκέψεις,

βοήθησε την αδυναμία μας.

Δε θέλουμε να πεθάνουμε,

δε δυνάμεθα, μας λείπει υποταγή,

τον θάνατο ν’ αντικρίσουμε.

Απόστολος Γεραλής (1886-1983), Προσευχή, 1914.

Χαίρε Μαρία.

Βοήθησε τις δυνάμεις μας,

να νικήσουμε τον θάνατο,

να ζήσουμε, για να νικήσουμε.

Η χάρη σου είναι μεγάλη,

τόσο μεγάλη η δύναμή σου,

σταματά και χτυπά καίρια

των εχθρών την επιβουλή.

Δώσε μας αντοχή να σταθούμε,

θα ψάλλουμε τη δόξα σου,

εσένα νικήτρια θ’ ανακράξουμε,

που θα μας χαρίσεις τη ζωή.

Θεόδωρος Ράλλης (1852-1909), Εσωτερικό εκκλησίας, Εθνική Πινακοθήκη

Χαίρε Μαρία,

μας παιδεύει άγριος ο φόβος,

πού θα βρούμε την υπομονή;

Μητέρα των χριστιανών καλή,

πώς να γνωρίσουμε την υπομονή σου;

Λιγόστεψε η ψυχή μέσα μας.

Φώτισέ μας να δούμε το πρόσωπό σου,

θέλουμε να ζήσουμε και κυνηγούν

τη ζωή μας με σκληρότητα εχθρική.

Γιατί τόσο παιδεύεται η ζωή μας,

γιατί πάντα μας κυνηγούν οι εχθροί;

Kuroda Seiki (1866-1924), Προσευχή, 1889.

Χαίρε Μαρία,

βοήθησέ μας να πεθάνουμε.

Γλίτωσέ μας απ’ του θανάτου τον φόβο.

Δυνάμωσε τη ζωή μας,

να δυνηθούμε τον θάνατο.

Μην αποστρέψεις το βλέμμα σου

απ’ τ’ αδύναμο σώμα μας,

δοκιμάζεται σκληρά,

πριν απ’ τον θάνατο φόβος

μας θανατώνει σκληρά.

Δώσε μας δύναμη να υπομένουμε,

τη θέλησή σου να περιμένουμε.

Να ψάλλουμε το Χαίρε Μαρία.

Από τη συλλογή Η εποχή του θανάτου (1948) 

Jules Breton (1827-1906), Κοπέλα που προσεύχεται στην εκκλησία. 1854.

Ζωή Καρέλλη, Η προσφυγή των αδυνάτων

Θεόδωρος Ράλλης, Ικεσία. Εθνική Πινακοθήκη

Θεόδωρος Ράλλης, Εσωτερικό Εκκλησίας, Εθνική Πινακοθήκη

Θεόδωρος Ράλλης, Προσευχή πριν τη θεία Κοινωνία στα Μέγαρα

Jules Breton, κοπέλα που προσεύχεται στην εκκλησία

Kuroda Seiki, Προσευχή

Απόστολος Γεραλής, Προσευχή

Η βάρκα στην ποίηση και τη ζωγραφική. Ένα ποίημα του Κωνσταντίνου Χατζόπουλου και πίνακες ζωγραφικής με θέμα ζευγάρια σε βάρκα

Κωνσταντίνος Χατζόπουλος, Άσ΄τη βάρκα

  Το τρυφερό ποίημα του Κωνσταντίνου Χατζόπουλου, "Άσ'τη βάρκα", μου θύμισε κάποιους αγαπημένους μου πίνακες ζωγραφικής, που απεικονίζουν ζευγάρια ερωτευμένων να κάνουν βαρκάδα,

Émile Friant  (1863-1932), η μικρή βάρκα, 1895, Μουσείο Καλών Τεχνών του Nancy.

Κωνσταντίνος Χατζόπουλος, Ἄσ᾿ τὴ βάρκα...

Ἄσ᾿ τὴ βάρκα στὸ κῦμα ὅπου θέλει νὰ τρέχει,

ἂς ὁρίζει τ᾿ ἀγέρι, τιμόνι-πανί,

τὰ φτερὰ ἅπλωσε πλέρια, ἄκρη ὁ κόσμος δὲν ἔχει,

εἶναι πι᾿ ὄμορφοι οἱ ἄγνωστοι πάντα γιαλοί,

ἡ ζωὴ μία δροσιὰ εἶναι, ἕνα κῦμα, ἂς τὸ φέρει

ὅπου θέλει τ᾿ ἀγέρι, ὅπου ξέρει τ᾿ ἀγέρι.

Ἂς ἀλλάζουν λιβάδια μὲ βράχους καὶ δάση,

γύρω ἂς φεύγουν ποῦ πύργοι, ποῦ καλύβας καπνός,

εἴτ᾿ εἰδύλλιο γελούμενο ἀπλώνετ᾿ ἡ πλάση,

εἶτ᾿ ἀντάρτες καὶ μπόρες σου κρεμᾷ ὁ οὐρανός,

μὴ θαρρεῖς τὸ πανί σου μπορεῖς νὰ βαστάξεις,

ὅπου θέλει τὸ κῦμα μαζί του θ᾿ ἀράξεις.

Τί γυρεύεις, τί θέλεις μὴ κι ἐσὺ τὸ γνωρίζεις;

Ἔχεις πιάσει ποτέ σου τὸ τί κυνηγᾷς;

Μή ῾που σπέρνεις καλὸ τὸ κακὸ δὲ θερίζεις;

Δὲ σκοντάβεις σὲ ρώτημα σ᾿ ὅτι ρωτᾷς;

Ὅτι σ᾿ ἔχει μαγέψει κι ὅτι σοῦ ῾χει γελάσει,

τό ῾χεις μόνος κερδίσει, μοναχὸς ἑτοιμάσει;

Ed. Manet, Βαρκάδα, 1874. Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης. Νέα Υόρκη.

Ἄσε τότε τὸ κῦμα ὅπου θέλει νὰ σπάζει,

ἄσ᾿ τὶς ζάλες νὰ σέρνουν τυφλὰ τὴ καρδιὰ

κι ἂν τριγύρω βογγὰ κι ἂν ψηλὰ συννεφιάζει,

κάπου ὁ ἥλιος σὲ κάποιο γιαλὸ θὰ γελᾷ

κι ἂν πικρό τη ψυχή σου τὸ δάκρυ τὴ ραίνει

πάντα κάπου κρυφή, μιὰ χαρὰ τὴ προσμένει.

Caspar David Friedrich, Στο ιστιοφόρο, 1818-1820. Μουσείο Ερμιτάζ.

Konstantin Korovin, Στη βάρκα, 1888, Πινακοθήκη Tretyakov. Μόσχα.

Emile Friant, η μικρή βάρκα

Emile Friant, η μικρή βάρκα

Caspar David Friedrich, στο ιστιοφόρο

Ed. Manet, Βαρκάδα. Metropolitan Museum of Art.

Konstantin Korovin, Στη βάρκα, Tretyakov Art Gallery

Κωνσταντίνος Χατζόπουλος, Άσ' τη βάρκα

Πριν την Ανάσταση. Ένα ποίημα της Ζωής Καρέλλη και πίνακες με θέμα τη θρησκευτική ζωή (Θεόδωρος Ράλλης, Λουκάς και Απόστολος Γεραλής)

 Πριν την Ανάσταση

   Λίγες ώρες υπολείπονται από τον εορτασμό της Ανάστασης, που φέτος θα πραγματοποιηθεί στις 9 το βράδυ, αντί στις 12 τα Μεσάνυχτα...Προλαβαίνουμε ακόμα να περάσουμε κάποιες στιγμές περισυλλογής πριν την Ανάσταση, λίγες ακόμα στιγμές μοναχικής περίσκεψης πριν την υποτιθέμενη έκρηξη χαράς που θα ακολουθήσει...λίγες ακόμα στιγμές απομόνωσης πριν την έξοδο και το συνωστισμό...

Για αυτό, ας διαβάσουμε το ποίημα "Πριν την Ανάσταση" της Ζωής Καρέλλη και ας δούμε εικόνες ευλαβικής θρησκευτικής ζωής από τρεις ζωγράφους της νεοελληνικής ηθογραφίας, του Θεόδωρου Ράλλη, του Λουκά και Απόστολου Γεραλή.

Θεόδωρος Ράλλης (1852-1909), Μια στιγμή συλλογισμού.

Θεόδωρος Ράλλης (1852-1909), Εσωτερικό εκκλησίας. Εθνική Πινακοθήκη. Αθήνα.

Απόστολος Γεραλής  (1886-1983), Το άναμμα του καντηλιού. 1923.

Ίσως να ήταν περί το μεσονύχτι,
πριν ή μετά, δεν ξέρω, ξύπνησα
στο σκοτάδι όμως, θαρρείς,
δεν ανοίγουν τα μάτια.

Θεόδωρος Ράλλης (1852-1909), Νέα που κοιμάται στην εκκλησία.

Τι ώρα πηγαίναμε στην εκκλησία τότε;

Κάποτε δεν κοιμόμασταν, περιμένοντας,

ή μας έπιανε ύπνος ελαφρύς

και ξυπνούσαμε καλοδιάθετοι,

με τις πρώτες καμπάνες.

Απόστολος Γεραλής (1886-1983), Στην Εκκλησία.

Απόστολος Γεραλής (1886-1983), Στην Εκκλησία.

Απόστολος Γεραλής  (1886-1983), Το στόλισμα της εικόνας.

Θεόδωρος Ράλλης  (1852-1909), Το άναμμα του κεριού.

Χρόνια τώρα, δεν πηγαίνω στην εκκλησία.

Χάνεται μέσα μου η σημασία της,

ώσπου πια καθόλου... Είναι δυνατόν,

τίποτα να μην απομένει

απ’ την εύχαρη του ανθρώπου ηλικία;

Πόσο είχα παρακαλέσει, ώσπου έπαψα.

Ανάσταση περίμενα απ’ τις φτωχές μου

αισθήσεις, του σώματος. Αν όχι τίποτ’ άλλο,

τώρα, που δεν πιστεύω, γνωρίζω

την αμαρτία μου.

Πόσο ήταν ωραία, τότε...

Στεκόμασταν στον αυλόγυρο,

γεμάτον κόσμο ελεύθερο. Γελούσαν,

μιλούσαν οι άνθρωποι.

Η ορθοδοξία

αφήνει ακέριο το πνεύμα της προσφοράς.

Ελεύθερα να προσέλθω σε σένα, Κύριε.

Οι άνθρωποι φαίνονταν ξεκούραστοι,

την γιορτή περιμένοντας, το αύριο

νά ’ρθει της χαρούμενης μέρας,

έλαμπε το βλέμμα, το πρόσωπο.

Θεόδωρος Ράλλης (1852-1909), Προσευχή σε ελληνική εκκλησία. Μονπαρνάς. 1876.

Θεόδωρος Ράλλης (1852-1909), Κοπέλα που ακουμπά σε στασίδι.

Θεόδωρος Ράλλης Θεόδωρος Ράλλης (1852-1909), Μία στιγμή ξεκούρασης.

Θεόδωρος Ράλλης  (1852-1909), Μία στιγμή περισυλλογής.

Με πνίγει τούτο το σκοτάδι.

Δεν θέλω ν’ ανάψω το μέτριο φως.

Θα μου στερήσει τα ενθύμια που βλέπω,

τα πράγματα ορίζοντας γύρω μου.

Πώς περιμέναμε την Ανάσταση!

Δίχως αμφιβολία έρχονταν η Λαμπρή,

«Αναστάσεως ημέρα λαμπρυνθώμεν λαοί».

Άνοιγαν οι πύλες, η πομπή προχωρούσε

με ψαλμούς κι' εξαπτέρυγα, άστραφταν

τα πολύτιμα, άναβαν μυριάδες τα κεριά

των χριστιανών, φλόγες πίστης,

σημείο χαράς.

Μιαν μικρήν εικόνα της Ανάστασης

είχε η ενορία μας. Σπρωχνόμασταν

για ν’ ασπαστούμε, οχλαγωγή. Γελούσαν

χαρούμενοι οι πιστοί, στα χέρια

κόκκιν’ αυγά, άναβαν βεγγαλικά

κι οι μεγαλύτεροι σαν τα παιδιά.

Απόστολος Γεραλής (1886-1983), Προσευχή, 1914.

Θεόδωρος Ράλλης (1852-1909), η προσφορά της λαμπάδας.

«Ουκ έστιν ώδε αλλ’ ηγέρθη».

Μένω ξαπλωμένος, δεν ανάβω το φως,

δεν περιμένω τίποτα.

Δεν πάω με τους άλλους να μοιραστώ

την πλάνη της χαράς.

Χαρά δεν υπάρχει;

Υπάρχει πάντα η ανάσταση,

όχι ορισμένη και πιθανή,

υπάρχει απίθανη περίλαμπρη δόξα,

η φωτεινή έκσταση, δεν μπορούν

δίχως αυτήν οι άνθρωποι,

που περιμένουν σε νηστεία και προσευχή.

Θεόδωρος Ράλλης (1852-1909), Ευλάβεια.

Θεόδωρος Ράλλης (1852-1909), Ικεσία.

«Ουκ έστιν ώδε αλλ’ ηγέρθη».

Ακόμα δεν ήρθε η ώρα, φαίνεται.

Δεν ακούω τους χαρμόσυνους ήχους.

Πόσο ακόμα και τότε, σαν η καταστροφή

της άρνησης, η αμφιβολία είχεν αρχίσει,

με συγκινούσε βαθιά η χαρά

πάνδημη του κόσμου συμμετοχή, στην γιορτή.

Απόστολος Γεραλής, Ανάβοντας τις κανδήλες.

«Χριστός ανέστη». Ύμνος κι οι κρότοι

των όπλων κι όλες οι καμπάνες μαζί,

σ’ όλην την πόλη κι οι άνθρωποι

όλοι μαζί είχαν την ίδια χαρά,

τέλειωνε η προσφορά της προσπάθειας,

τους πένθους, της συλλοής.

Κοιτάζω το παρελθόν.

Δεν σ’ αρνιέμαι, Κύριε, της αγάπης,

της ανάστασης ένδοξης του ανθρώπου.

Πολλή με σκεπάζει αμαρτία της γνώσης,

όμως θα περιμένω μιαν αρχή της αγάπης

ξανά, που δίνεται παρηγοριά

της θλιμμένης επίμονης σκέψης.

Θεόδωρος Ράλλης (1852-1909), Το καταφύγιο.

Απόστολος Γεραλής ((1886-1983), Κοπέλα που προσεύχεται.

Αρχή, χαραυγή,

«ήν δε όρθρου βαθέος...»

Να πιστέψουμε στην ημέρα της ζωής.

Ελπίδες, αναμνήσεις δεν αρκούν

οι κόποι. Η σκέψη θολώνει

το κόκκινο της θυσίας αίμα.

Πρέπει το σώμα να σηκωθεί,

να πάει με τους άλλους μαζί, να χαρεί

την γιορτή, την απλή χαρά,

να δεχτεί την πλούσια συμμετοχή,

να παραδεχτεί τη χαρά προσιτή.

Ανάσταση να χαρεί, λευτεριά

ύστερ’ απ’ το πλήθος του πόνου,

πίστη, την αγάπη του ανθρώπου.

Από τη συλλογή Της μοναξιάς και της έπαρσης (1951)

Λουκάς Γεραλής (1875-1958), Στην Εκκλησία.

Λουκάς Γεραλής (1875-1958), Ανάβοντας το καντήλι.

Θεόδωρος Ράλλης (1852-1909), Μετά τη Θεία Λειτουργία.

Ζωή Καρέλλη, Πριν την Ανάσταση

Πίνακες του Λουκά Γεραλή

Πίνακες του Λουκά Γεραλή-Νικίας

Πίνακες του Απόστολου Γεραλή

Πίνακες του Απόστολου Γεραλή-Νικίας

Πίνακες του Θεόδωρου Ράλλη

Θεόδωρος Ράλλης, Εσωτερικό Εκκλησίας, Εθνική Πινακοθήκη

Πίνακες του Θεόδωρου Ράλλη-Νικίας

Η Ελληνική Επανάσταση στην ποίηση και τη ζωγραφική. Τάκης Παπατσώνης, Εθνεγερσία και πίνακες του Θεόδωρου Βρυζάκη και του Νικόλαου Γύζη

 Για την ημέρα της Εθνεγερσίας

   Ημέρα της Εθνεγερσίας σήμερα! Συμβολικός είναι ο ορισμός της 25ης Μαρτίου ως ημέρας της επετείου της έναρξης του επαναστατικού αγώνα των Ελλήνων το 1821, που κατέληξε, ύστερα από δέκα χρόνια περίπου, στη δημιουργία του αυτόνομου πρώτα και στη συνέχεια ανεξάρτητου κράτους της Ελλάδας. Δεν πρόκειται για τη Δόξα,/αυτή οπωσδήποτε έχει καταμερισθεί˙/δεν πρόκειται ούτε για τη Μέρα,/γιατί συχνά κι’ αυτή αμφισβητείται˙...", δηλώνει από την αρχή ο ποιητής. Πρόκειται, για την ιστορική μνήμη, θα έλεγα. Το ό,τι πρέπει και έχουμε ανάγκη από συλλογική μνήμη...

  Κάθε χρόνο, λοιπόν, θυμόμαστε στις 25 Μαρτίου την επέτειο της Ελληνικής Επανάστασης. Τα έθνη έχουν ανάγκη από συμβολισμούς και εθνικές επετείους! Άραγε, πράγματι, έχουν αυτή την ανάγκη; O ποιητής Τάκης Παπατσώνης (1895-1976) έχει γράψει ένα ποίημα με τον τίτλο "Εθνεγερσία", που το 1920 κέρδισε το Α'  Βραβείο Κρατικής Ποίησης. Ας το διαβάσουμε και ας δούμε εικόνες εξιδανίκευσης του ελληνικού επαναστατικού αγώνα από τον Θεόδωρο Βρυζάκη και τον Νικόλαο Γύζη.

 

Θεόδωρος Βρυζάκης, Υπέρ πατρίδος το παν, 1858. Εθνική Πινακοθήκη.

Θεόδωρος Βρυζάκης, Η Ελλάς Ευγνωμονούσα, 1858. Εθνική Πινακοθήκη

Τάκη Παπατσώνη, Η ΕΘΝΕΓΕΡΣΙΑ


Δεν πρόκειται για τη Δόξα,
αυτή οπωσδήποτε έχει καταμερισθεί˙
δεν πρόκειται ούτε για τη Μέρα,
γιατί συχνά κι’ αυτή αμφισβητείται˙
δεν πρόκειται για τον τόπο,
γιατί πολλοί τόποι ερίζουσιν.

Νικόλαος Γύζης, Αρχάγγελος, Η Δόξα των Ψαρών, 1898. Εθνική Πινακοθήκη.

Αλλ’ ακέραιο μένει κι’ αδιαίρετο

το μέγα Μυστήριο των ενωμένων ανθρώπων

(κι’ ας είναι τόσες οι διαίρεσές τους)

κι' η πρόοδό τους με ζήλο πανηγυριού

για το Μαρτύριο το θελημένο του πληρώματος.

Θεόδωρος Βρυζάκης (1814 ή 1819-1878), Ο Παλαιών Πατρών Γερμανός ευλογεί τη σημαία της Επανάστασης, 1865. Εθνική Πινακοθήκη.

Θεόδωρος Βρυζάκης (1814 ή 1819-1878),  Δύο πολεμιστές, 1855. Εθνική Πινακοθήκη.

Νικόλαος Γύζης,  Ο Αρχάγγελος, σπουδή για τη "θεμελίωση της Πίστεως", 1894-1895. Εθνική Πινακοθήκη.

Οργώθηκε η Πατρίδα για τη λύτρωσή της

και σπάρθηκε από Άγγελο επιτήδειο.

Θολές ήταν οι μέρες, βροχερές

πλουτίζανε ποτιστικά τη γης

κι’ όλη η λαμπράδα έφεγγε κρυμμένη

με τις μπαρούτες έτοιμες να σκάσουν.

Νικόλαος Γύζης,  Ο Αρχάγγελος, σπουδή για τη "θεμελίωση της Πίστεως", 1895. Εθνική Πινακοθήκη.

Θεόδωρος Βρυζάκης (1814 ή 1819-1878), Η θυσία του Καψάλη, Εθνική Πινακοθήκη.

Θεόδωρος Βρυζάκης (1814 ή 1819-1878), Πολεμικό Συμβούλιο, Εθνική Πινακοθήκη.

Θεόδωρος Βρυζάκης (1814 ή 1819-1878), Πολεμική Σκηνή, Εθνική Πινακοθήκη.

Θεόδωρος Βρυζάκης (1814 ή 1819-1878), Η μάχη στα στενά των Δερβενακίων. Εθνική Πινακοθήκη.

Νικόλαος Γύζης, Μετά την καταστροφή των Ψαρών, 1896-1898. Εθνική Πινακοθήκη.

Ήταν η ώρα δειλινού, κι’ αποσπερίς

ψαλθήκανε οι ουράνιοι παιάνες.

Όσο κι’ αν έδειχνε ο χειμώνας

πως δε θα φύγει, απ’ όπου ευρέθη,

μεγάλη κίνηση είχε ο ουρανός

και τα φτερά τα εαρινά

πολύ δουλέψαν.

Θεόδωρος Βρυζάκης, Το στρατόπεδο του Καραϊσκάκη, 1865. Εθνική Πινακοθήκη.

Θεόδωρος Βρυζάκης, Η υποδοχή του Λόρδου Βύρωνα στο Μεσολόγγι. 1861. Εθνική Πινακοθήκη.

Ο άπιστος κι’ ο αγριωπός δεν είχε θέση

σε μιαν Ελλάδα που αφιερώθηκε στο Θεό της

απόκομμα ασημένιο κολλημένο

στο εικόνισμα το πολυφιλημένο.

Ήρθε στιγμή που ομοιώθηκε η Ελλάδα

με Παναγία κι’ είπε πάλι Εκείνη

το Ιδού, η δούλη κι’ εγώ του Κυρίου.

Νικόλαος Γύζης, Μήτηρ Θεού, Σπουδή, 1898. Εθνική Πινακοθήκη.

Κοινολογείτο από παντού ο θείος ο λόγος

στα φανερά: Εγγύς το Πάσχα, ετοιμασθείτε.

Κι’ ήρθε το Πάσχα τω όντι,

αφού του προηγήθη

ο Μυστικός ο Δείπνος

του Μεσολογγιού.

Θεόδωρος Βρυζάκης, Η Έξοδος του Μεσολογγίου. 1853. Εθνική Πινακοθήκη.

Θεόδωρος Βρυζάκης, Η Έξοδος του Μεσολογγίου. Λιθογραφία σε χαρτί. 1856. Εθνική Πινακοθήκη.

            Τάκης Παπατσώνης, Η εθνεγερσία, ΕΚΛΟΓΗ Β’,  εκδ. Ίκαρος, Αθήνα1962.

Πίνακες του Θεόδωρου Βρυζάκη στην Εθνική Πινακοθήκη

Πίνακες του Νικολάου Γύζη στην Εθνική Πινακοθήκη