Γ. Παυλόπουλος, Η Στάχτη

H  Στάχτη του Γ. Παυλόπουλου είναι ένα αγαπημένο ποίημα, ένα ποίημα που απλά μου αρέσει πολύ. Σας το αφιερώνω, λοιπόν, μαζί μ' έναν πίνακα του Προ Ραφαηλίτη Άγγλου ζωγράφου Edward Burne-Jones

Edward Burne-Jones, The Beguiling of Merlin, 1872-1877 (Lady Lever Art Gallery, Port Sunlight, Merseyside)

Η Στάχτη

Φύσαγε ὁ ἀγέρας

ἀνέβαζε τὴ στάχτη τους

τὴν πήγαινε στὸν οὐρανὸ

φοβόταν ἐκείνη φοβόταν

οὐὰ φοβιτσιάρα τῆς φώναζε.

Πάψε τρελέ του ἔλεγε

δὲν εἴμαστε πιὰ στὴ γῆ

δὲν ἔχουμε πιὰ δέρμα

δὲν ἔχουμε μαλλιὰ

δὲν ἔχουμε μήτε μάτια.

Γίναμε στάχτη τῆς ἔλεγε

ὅμως μὲ βλέπεις καὶ σὲ βλέπω

καὶ μένει ἀκόμα ἡ ἀγάπη

ποὺ δὲν μπορεῖ νὰ γίνει στάχτη

καὶ μένει ἀκόμα ἡ ἀγάπη.

Εἶμαι ἡ στάχτη σου τοῦ ἔλεγε

καὶ εἶσαι ἡ στάχτη μου

μὰ ποῦ ἀνεβαίνουμε ποῦ πᾶμε

κι ὅλο φυσάει κι ὅλο σὲ χάνω

οὐὰ φοβιτσιάρα τῆς φώναζε.

Πάψε τρελέ του ἔλεγε.

(Aπό την ποιητική συλλογή Τα Αντικλείδια)

Για τον πίνακα, βλ. http://www.liverpoolmuseums.org.uk/ladylever/collections/merlin.asp

Περί Ποιήσεως: Γ. Παυλόπουλου, Τα Αντικλείδια

   Με αφορμή το ποίημα Τα Αντικλείδια του Γ. Παυλόπουλου, ένα πραγματικά "ποίημα για την ποίηση",  το οποίο συμπεριλαμβάνεται στην εξεταστέα ύλη της Λογοτεχνίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης της Γ Λυκείου, παραθέτω μερικές πληροφορίες για αυτόν το σεμνό δημιουργό και κάποια αποσπάσματα από συνεντεύξεις του στις οποίες μιλάει για την ποίηση.

                                        Ο ποιητής Γιώργης Παυλόπουλος (1924-2008)

Βιογραφικά στοιχεία-Το έργο του-Χαρακτηριστικά της ποίησής του 
(βλ. Β. Καλαμάρας, «Ο μεγάλος Ερωτικός από τον Πύργο»», εφημ. Ελευθεροτυπία, 27-11-08. Δ. Κράγκαρης, «Γιώργης Παυλόπουλος: Ο ποιητής του Πύργου και του Κόσμου», εφημ. Η Εποχή, 30-11-08).

-Ο Γιώργης Παυλόπουλος (1924-2008) γεννήθηκε και πέθανε στον Πύργο Ηλείας.   Προτίμησε τον κλειστό απομονωμένο χώρο της επαρχίας. Θεωρείται εκπρόσωπος της πρώτης γενιάς της μεταπολεμικής ποίησης.

-Τελείωσε το δημοτικό και το γυμνάσιο στην γενέτειρά του. Ξεκίνησε να σπουδάζει νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, αλλά εγκατέλειψε τις σπουδές του για να αφοσιωθεί στην ποίηση.

-  Εργάστηκε για πολλά χρόνια ως λογιστής και γραμματέας στο ΚΤΕΛ Ηλείας, θάβοντας τον ποιητή στην καθημερινότητα της επιβίωσης. Το επάγγελμά του δεν είχε τίποτα το “ποιητικό”.

-Ήταν στενός φίλος με τον ποιητή Τάκη Σινόπουλο και συνεργάστηκε μαζί του σε μια πειραματική γραφή κοινών ποιημάτων, τα οποία συμπεριέλαβε ο Σινόπουλος στο έργο του. Ήταν επίσης φίλος με τους πεζογράφους Νίκο Καχτίτση και Ηλ. Χ. Παπαδημητρακόπουλο, καθώς και με τον ποιητή Γ. Σεφέρη. 

-Οι πρώτες του δημοσιεύσεις έγιναν το 1943 στο περιοδικό Οδυσσέας, που εξέδιδε ο ίδιος με φίλους του στον Πύργο. Η πρώτη του ολοκληρωμένη συλλογή ποιημάτων με τίτλο Το κατώγι κυκλοφόρησε το 1971. Είχαν ωστόσο προηγηθεί πολλές δημοσιεύσεις ποιημάτων σε λογοτεχνικά περιοδικά του Πύργου και της Αθήνας, καθώς και σε έναν τόμο Για το Σεφέρη, που κυκλοφόρησε το 1962.

-Το έργο του αποτελείται από τις παρακάτω ποιητικές συλλογές: Το κατώγι (1971), Το σακί (1980), Τα αντικλείδια (1988), Τριάντα τρία χαϊκού (1990), Λίγος άμμος (1997), Ποιήματα 1943–1997 (2001), Πού είναι τα πουλιά (2004) και Να μην τους ξεχάσω (2008, κυκλοφόρησε λίγες ημέρες μετά τον θάνατο του ποιητή). Επίσης, το 2008, κυκλοφόρησαν σε έναν μικρό τόμο με τίτλο Γράμματα από την Αμερική οι επιστολές που έστειλε από τις ΗΠΑ σε φίλο του ψυχίατρο το 1985. Τα ποιήματά του μεταφράστηκαν σε πολλές ξένες γλώσσες. 

-Ασχολήθηκε ερασιτεχνικά και με τη ζωγραφική.

Χαρακτηριστικά της ποίησής του

-Στα πρώτα του ποιήματα σκιαγραφούνται οι τραυματικές εμπειρίες της Κατοχής και του Εμφυλίου. Τα θέματά του ήταν μικρά πένθη για νεκρούς αντάρτες και μεγάλες ελεγείες  για τη διάψευση των οραμάτων και των ελπίδων της Αριστεράς. Αργότερα ο λόγος του επικεντρώνεται στις υπαρξιακές αγωνίες του ανθρώπου: τον έρωτα, το νόημα της ζωής, τη σημασία της ποίησης, το θάνατο.

-Χαρακτηρίζονται από έντονη αυτοαναφορικότητα. Πολλά από τα ποιήματά του εκφράζουν αγωνιώδη προβληματισμό για την ποίηση και την ποιητική. Είναι ποιήματα ποιητικής.

-Τα ποιήματα του έχουν όλα ελεύθερο στίχο.

-Χαρακτηρίζονται από βιωματικό χαρακτήρα. «Αυτό που γράφω το έχω ζήσει», είχε πει.

-Χαρακτηρίζονται από χαμηλόφωνο και εξομολογητικό ύφος.

-Διακρίνονται για τον αφηγηματολογικό χαρακτήρα και τον πεζολογικό τόνο.

-Διακρίνονται επίσης από απλότητα, φυσικότητα, λιτότητα ως προς τα εκφραστικά μέσα, σαφήνεια, ενάργεια και καθαρότητα στη γλώσσα και τις εικόνες.

-Καθημερινό, απλό λεξιλόγιο, στοιχεία προφορικού λόγου. Κοφτές φράσεις που θυμίζουν προφορική συνομιλία, κουβέντα.

-Κυριαρχούν οι κύριες προτάσεις.

-Υπάρχουν σκηνοθετικοί χειρισμοί και σκηνοθετικές οδηγίες.

-Συμβολική γραφή, αλληγορικός χαρακτήρας. Κάποια ποιήματά του μοιάζουν με παραβολές.

Το περιοδικό Οροπέδιο (Καλοκαίρι 2006) είχε αφιέρωμα στην ποίηση του Γιώργη Παυλόπουλου

Ο Γ. Παυλόπουλος με τον Γ. Σεφέρη. Ο Σεφέρης είχε εκφράσει την εκτίμησή του για τον νέο ποιητή.

Ο Σεφέρης είχε πει για την ποίηση του Παυλόπουλου: «M’ ενδιαφέρει η ποίηση του Γ.Π. γιατί είναι αποτελεσματική χωρίς ψιμύθια. Λέγοντας ψιμύθια, εννοώ χωρίς γλωσσικούς κορδακισμούς, που συνήθως είναι επιφανειακά σχήματα χωρίς ν’ αγγίζουν τίποτα στο βάθος-και η ποίηση είναι, αν μπορώ να πω, έκφραση βάθους».

Αποσπάσματα από την τελευταία συντέτευξη του Γ. Παυλόπουλου
 (βλ. Συνέντευξη του Γ. Παυλόπουλου στην Λ. Σ. Αρμυριώτη, περ. Ύφος, 7-01-08)

“…Το ποίημα αυτό (εννοεί Τα αντικλείδια) προσφέρεται για πολλές εκδοχές και όσες περισσότερες είναι αυτές, τόσο πιο καλό είναι το ποίημα. Εγώ ποτέ δεν αναλύω. Αφήνω την περαιτέρω έρευνα για τον αναγνώστη…
Ο ποιητής το παραδίδει όμως στον αναγνώστη σκοπεύοντας ότι θα βρει περισσότερα νοήματα. 
Οι εκδοχές αφορούν στον αναγνώστη. Κάθε ένας, μπορεί να έχει τη δική του εκδοχή, να το προσεγγίσει με τη δική του συγκίνηση, γι αυτό οι αναλύσεις των ποιημάτων δεν ευστοχούν πάντοτε, δεν μπορείς να πεις, αυτό λέει αυτό το ποίημα…”

“… Ο καθένας ποιητής δουλεύει όπως μπορεί….Μπορεί άλλοι να είναι πολυγραφότατοι. Άλλοι δεν έχουν αυτό τον ρυθμό. Αυτό δεν σημαίνει ότι η ποιότητα κρίνεται από τον χρόνο εκδόσεως μιας Συλλογής. Μπορεί σε μια νύχτα να φτιάξεις ένα αριστούργημα. Μπορεί να περάσουν και δέκα χρόνια. Γιατί κοιτάτε, τα ποιήματα δεν πέφτουν απ' τον ουρανό! Δουλεύονται μέσα μας χρόνια και χρόνια... Κι έρχεται κάποια στιγμή που νιώθεις την ανάγκη να εκφράσεις αυτό που σε βασανίζει και θέλει να βγει από μέσα σου…Οι παιδικές μας εντυπώσεις ακόμα μπορεί να δουλεύονται μέσα μας χρόνια και χρόνια και να καταλήξουν σ' ένα ποίημα…”

“… Η ποίηση είναι βιωματική, δεν μπορούμε να γράψουμε με αοριστίες. Η ουσιαστική ποίηση είναι βίωμα. Είναι κάτι που θα το ζήσεις και μετά θα το μεταπλάσεις σε ποιητική έκφραση. Όλη η ποίηση είναι βιωματική…”

"Ερώτηση: Σουρεαλιστική -είναι λίγο- η ποίηση σας;Απάντηση: Καθόλου! (με αγανάκτηση)”.

“…Εμείς βιώσαμε πολύ σκοτεινές περιόδους της νεώτερης ιστορίας μας, τις οποίες νιώσαμε στο πετσί μας. Ο πόλεμος, η κατοχή, ο εμφύλιος, η μετεμφυλιακή εποχή και τελικά, ύστερα από την προσδοκία για ένα καλύτερο κόσμο, βρισκόμαστε μπροστά σε μια απαίσια δικτατορία ηλιθίων ανθρώπων. Η χώρα μας ευτελίστηκε παγκοσμίως, έγινε κι ένα μέγα έγκλημα -ο διαμελισμός της Κύπρου. Κι όλα αυτά εμείς τα ζήσαμε όπως σας είπα στο πετσί μας, μας έχουν σφραγίσει. Και θέλω να καταλήξω πως τα βιώματα περνάνε και στην ποίηση. Δεν μπορείς να μείνεις αδιάφορος, γιατί όλα αυτά είναι μέσα σου και σε βασανίζουν και κάπου θέλεις να τα εκφράσεις…”

“…Ξέρετε στην τέχνη προσπαθούμε να αποσβήσουμε τον εαυτό μας, το πρόσωπο μας, δεν πρέπει καν να φαίνεται. Να σας πω κάτι απλό. Αν καθίσω και γράψω μια προσωπική μου ιστορία -ας πούμε μια ερωτική απογοήτευση- εκατομμύρια ερωτικές απογοητεύσεις, ποιον ενδιαφέρει αυτό; Όμως αν γράψω μ' έναν τέτοιο τρόπο που ο αναγνώστης να πει: "σα να το 'χω ζήσει αυτό, σα να είναι δική μου υπόθεση..." το καταλάβατε; Πρέπει να σβήσουμε το πρόσωπο μας μεσ' στο έργο μας. Μόνο τότε μπορούμε να φτιάξουμε κάτι. Αν καθίσουμε και χτυπιόμαστε και κλαίμε με τα προσωπικά μας συναισθήματα δεν πρόκειται να φτιάξουμε τίποτα…”.

“…Δεν μπορώ να διδάξω την ποίηση. Δεν ξέρω τι είναι η ποίηση, κι αυτό εκφράζω με "Τα αντικλείδια"...Δεν υπάρχει ορισμός της ποίησης…”

Δημοσιογράφος: “Δυστυχώς όμως η ποίηση δεν έχει την ανάλογη υποδοχή, Ιδίως στους νέους.” Ποιητής: “Σ' αυτό δεν φταίει η ποίηση…Είναι ζήτημα παιδείας, και σε καιρούς παρακμιακούς η ποίηση δεν έχει προσβάσεις στο αναγνωστικό κοινό. Και η εποχή μας είναι μια εποχή παρακμής...”.

Για το ρόλο του ποιητή: “O ποιητής δεν μπορεί ν' ανατρέψει τίποτα. Απλώς γράφει τα ποιήματα του. Δεν μπορεί να ανατρέψει τα πράγματα του κόσμου. Αυτό έχει φανεί μέσα στους αιώνες. Εάν ανέτρεπε η ποίηση αυτά που δεν είναι καλά για τον άνθρωπο, δηλ. ο πόλεμος, μετά την Ιλιάδα δεν έπρεπε να γίνεται πόλεμος. Ο Όμηρος μας είπε τη φρίκη του πολέμου, τα πάθη των ανθρώπων μέσ' στον πόλεμο, όλα αυτά μας τα είπε, αλλά ο άνθρωπος δεν έβαλε μυαλό. Επίσης χρειάζεται πίστη. Αν δεν πιστεύεις στον κόσμο, στο αύριο, γιατί ν' ασχολείσαι; O ποιητής είναι αφοσιωμένος στη ζωή. Είτε η ζωή είναι έτσι ή αλλιώς, είναι αφοσιωμένος. Διότι είναι πλάσμα αγάπης ο ποιητής. Δεν μπορεί να γράψει αν δεν αγαπήσει τη Φύση, τους Συνανθρώπους του, τη Ζωή την ίδια. Τα ποιήματα δεν γράφονται με μίσος. Μπορεί να εκφράσουν το μίσος πολλές φορές, αλλά δεν γράφονται με μίσος αλλά με αγάπη και με πίστη στον άνθρωπο…”.

“…Δεν ξέρω αν οι αναγνώστες μπορούν να λυτρωθούν με την ποίηση, αλλά μπορούν να συγκινηθούν και να μαγευτούν και να προσεγγίσουν μια Αλήθεια μέσα από έναν ποιητή. Οι ποιητές είναι δυστυχισμένα πλάσματα που παλεύουν μέρα νύχτα να εκφράσουν το ανέκφραστο και το πιο δύσκολο…” Όταν εσείς κοιμόσαστε τη νύχτα ωραία, εγώ αγρυπνούσα. Όταν οι άλλοι κοιμούνται στο κρεβατάκι τους, ή κάνουν τη ζωή τους, οι ποιητές αγρυπνούν και χτυπιόνται να εκφράσουν κάτι που υπάρχει μέσα τους και αφορά όλους μας.

“…Δεν υπάρχει αυτοσκοπός στην ποίηση. Δε λες ότι δουλεύω για να σώσω την ανθρωπότητα κλπ. Αλλά, δεν μπορώ να κάνω αλλιώς παρά να εκφραστώ. Τώρα άλλο πράγμα είναι, αν έχεις τη δύναμη, αν είσαι ισχυρός να εκφράσεις αυτά τα πράγματα…”

 Επίσης, σε μια παλαιότερη συνέντευξη για την ποίηση, ο Γ. Παυλόπουλος έχει πει 
(βλ. «Ο Γιώργης Παυλόπουλος  μιλάει για την ποίηση και το έργο του», περ. Γράμματα και Τέχνες, τεύχ. 83, Φεβρ.-Μάιος 1998, σ. 24-26)

«...H ποιητική δημιουργία είναι μια πράξη ερωτική και συνάμα μια υπέρτατη δοκιμασία, παλεύοντας στο μεταίχμιο ζωής και θανάτου να φθάσεις στην αλήθεια της τέχνης σου. Η στιγμή αυτής της αλήθειας είναι απατηλή και πρόσκαιρη όπως η στιγμή κάθε ευτυχίας. Γρήγορα ξαναρχίζεις πέφτοντας πάλι στην ίδια κατάσταση...

...Τα πράγματα που αγγίζουν σε βάθος τη ζωή μας, όπως η Ποίηση, μπορεί να ειπωθούν μονάχα μέσα από τις προσωπικές μας εμπειρίες. Δεν ορίζονται μέσα από θεωρίες και αφηρημένες έννοιες. Νομίζω πως δεν υπάρχει κανένας ορισμός για την Ποίηση. Ωστόσο ας μου επιτραπεί να την φαντάζομαι και να την ονειρεύομαι σαν μια πόρτα ανοιχτή...»

Τέλος, παραθέτω ένα απόσπασμα από ομιλία του Γ. Παυλόπουλου με θέμα την ποίηση.

"Αν ένα πουλί μπορούσε να πει με ακρίβεια τι τραγουδάει, γιατί τραγουδάει, και τι είναι αυτό που το κάνει να τραγουδάει, δεν θα τραγούδαγε.

 Κυρίες και Κύριοι, Φίλες και Φίλοι,

Παραλλάζοντας αυτή τη σημείωση του Πωλ Βαλερύ, η οποία παραπέμπει αμέσως στον Ποιητή και στην Ποίηση, θα λέγαμε: "Αν ένας ποιητής μπορούσε να πει με ακρίβεια τι γράφει, γιατί γράφει και τι είναι αυτό που τον κάνει να γράφει, δεν θα έγραφε". Κι εγώ τώρα δεν ξέρω να σας πω τι είναι Ποίηση και γιατί γράφω ποιήματα. Πολύ περισσότερο δεν ξέρω να σας πω σε τι μας βοηθάει η Ποίηση και ποιος είναι ο σκοπός της. Το μόνο που ξέρω είναι πως ο Ποιητής ήταν πάντα ένας αφοσιωμένος της Ζωής…Τη μυστήρια αγάπη του για τη Ζωή δεν έχει άλλο τρόπο να την εκφράσει: γράφει ποιήματα. Νομίζω ότι προσπαθεί να εκφράσει κυρίως αυτό που κρύβει η ζωή. 'Οπως ο έρωτας κρύβει αυτό που μας κάνει ερωτευμένους.

Η Ποίηση λοιπόν είναι πράξη ερωτική; 'Η μήπως πράξη απόγνωσης; 'Η μήπως και τα δύο; Πράξη ερωτική και συνάμα πράξη απόγνωσης. Για την ποιητική πράξη έχουν γραφτεί πολλά και διάφορα. Και από τους ιδιους τους τεχνίτες και από τους θεωρητικούς. Πολλές φορές οι Ποιητές προσπάθησαν να διατυπώσουν τον ανύπαρκτο ορισμό της Ποίησης, σα να κοίταζαν σ' έναν καθρέφτη όπου δεν έβλεπαν το πρόσωπό τους, αλλά το απόλυτο κενό…”

Διαβάστηκε από τον ίδιο τον ποιητή Γιώργη Παυλόπουλο στην εκδήλωση του περιοδικού "Γράμματα και Τέχνες" που έγινε προς τιμήν του στο "Σπίτι της Κύπρου" στις 8/12/1997. Αναδημοσιεύεται από το τεύχος 83 του περιοδικού "Γράμματα και Τέχνες" ( Φεβρουάριος - Μάρτιος 1998 ).

Για τον Γιώργη Παυλόπουλο, 

βλ.  http://www.ekebi.gr και http://www.poiein.gr/archives/361/index.html (όπου ανθολογούνται αρκετά αντιπροσωπευτικά ποιήματα του Παυλόπουλου).

Zaz-Je veux

Στις 16 Μαΐου η Γαλλίδα τραγουδίστρια ΖΑΖ (Ιζαμπέλ Ζοφρί)  θα δώσει συναυλία στην Αθήνα. Η ιδιότυπη εκφραστική βραχνή φωνή της μας ταξιδεύει. Σας αφιερώνω το τραγούδι "Je veux".

Για τα θέματα των Πανελληνίων στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας

Ch. Edward Perugini, Girl reading in the Orangery (1878) 

Manchester City Art Gallery

Μ' έναν αγαπημένο μου πίνακα, εύχομαι καλή συνέχεια στο διάβασμά σας. Ύστερα από τα εύκολα θέματα στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας, ελπίζω να έχει φύγει το άγχος ή έστω να έχει ελαττωθεί.

Ναι! Πράγματι, τα θέματα ήταν εύκολα!!!

   Για ακόμη μια χρονιά η Επιτροπή των Εξετάσεων αγνόησε την κύρια ύλη του βιβλίου της
 Γ Λυκείου-εννοώ κυρίως τους τρόπους πειθούς (επικλήσεις στη λογική, στο συναίσθημα κ.λπ., επιχειρήματα και συλλογισμούς, αξιολόγηση επιχειρήματος) καθώς και τα χαρακτηριστικά του δοκιμίου. Απέφυγε, δηλαδή, τις περιπλοκές που μπορεί να δημιουργήσουν θέματα με επιχειρήματα και συλλογισμούς που ενδέχεται να μην οδηγούν σε μια μόνο απάντηση και προτίμησε να ακολουθήσει την "πεπατημένη" των τελευταίων ετών, βάζοντας ερωτήσεις (τρόποι ανάπτυξης και δομή παραγράφου, παραδείγματα μεταφορικής λειτουργίας της γλώσσας, χρήση εισαγωγικών) που θα μπορούσε να απαντήσει και ένας καλά προετοιμασμένος μαθητής της Α και Β Λυκείου, ακόμα και της Γ Γυμνασίου. Γιατί, οι τρόποι ανάπτυξης και η δομή παραγράφου διδάσκονται ήδη από το Γυμνάσιο, ενώ πολλοί συνάδελφοι τα ξαναδιδάσκουν συνολικά και στην Α Λυκείου (καλώς και ορθώς το κάνουν) και συνεχίζουν και στη Β Λυκείου. Επίσης, η μεταφορά και η χρήση των σημείων στίξης διδάσκονται από το Γυμνάσιο. Ειδικά, όσον αφορά τα σημεία της στίξης, θεωρώ πως θα έπρεπε να επιμείνουμε περισσότερο.
   Πάντως, ερωτήσεις του τύπου "να αιτιολογήσετε τη χρήση των εισαγωγικών" και "να βρείτε παραδείγματα μεταφορικής λειτουργίας της γλώσσας" συνοδεύουν πολλά από τα κείμενα του σχολικού βιβλίου και οι μαθητές πρέπει να είναι εξοικειωμένοι με αυτές. Άλλωστε, για τη χρήση των εισαγωγικών υπήρχε ερώτηση και πέρσι στις επαναληπτικές του Ιουνίου...Δεν πρέπει να ξεχνάμε να ρίχνουμε μια ματιά και στα θέματα των επαναληπτικών εξετάσεων.
Όσο για το θέμα της έκθεσης, νομίζω ότι κάθε θέμα σχετικό με το Διαδίκτυο ήταν πολυαναμενόμενο, θέμα πραγματικά "κλισέ"... Άλλωστε, υπάρχουν και κείμενα στο σχολικό εγχειρίδιο σχετικά με το Διαδίκτυο.
   Τα φετινά θέματα αποδεικνύουν κάτι που πάντα τόνιζα στους μαθητές μου, ότι δεν πρέπει να καταργήσουμε στο διάβασμά μας το βιβλίο. Δυστυχώς, κάποια "εξωσχολικά" κέντρα καταργούν το βιβλίο και φορτώνουν τα παιδιά με διάφορα βοηθήματα προς εντυπωσιασμό, αποπροσανατολίζοντάς τα.  Και κάτι ακόμα: δε χρειάζεται να φορτώνουμε τους μαθητές με πραγματικά "άχρηστο" βοηθητικό υλικό  κυρίως όσον αφορά τα επιχειρήματα και τους συλλογισμούς. Τα πράγματα είναι πολύ πιο απλά... Οι μαθητές μας χρειάζονται εξάσκηση  σε τρια-τέσσερα πραγματάκια και φυσικά πάνω από όλα πρέπει να μάθουν να συμπυκνώνουν και να αναπτύσσουν λόγο, στην προκειμένη περίπτωση γραπτό λόγο. Γιατί, τελικά η βαθμολογία θα κριθεί κυρίως από α) την περίληψη, β) την ανάπτυξη παραγράφου και γ) τη λεγόμενη έκθεση.
Για τα θέματα, βλ. την ιστοσελίδα του Υπουργείου Παιδείας
http://www.minedu.gov.gr/publications/docs2011/them_glo_gen_c_hmer_no_1106.pdf (θέματα Νεοελληνικής Γλώσσας Γ τάξης Γενικού Λυκείου και ΕΠΑΛ)
και http://www.minedu.gov.gr/publications/docs2011/them_glo_gen_d_esp_no_1106.pdf (θέματα Νεοελληνικής Γλώσσας Εσπερινών Λυκείου)

Το θέμα των Εσπερινών αφορούσε τα κινητά τηλέφωνα.

Μία ακόμα επισήμανση: για πρώτη φορά τα θέματα του Γενικού Λυκείου ήταν κοινά με του ΕΠΑΛ (Επαγγελματικού Λυκείου). Ίσως, για αυτό το λόγο το εξεταζόμενο κείμενο, το οποίο βέβαια δόθηκε σε διασκευή, ήταν εύκολο ως προς την κατανόηση. Ένα πραγματικά εύπεπτο κείμενο...
Ως προς το περιεχόμενο, την ιδεολογία, αλλά και τη χρήση της νεοελληνικής γλώσσας, θα αποφύγω να το κρίνω. Θα πω μόνο ότι για ακόμα μια φορά ακυρώθηκε η σκληρή δουλειά που κάνουμε στην τάξη καθηγητές και μαθητές με τα δύσκολα κείμενα δοκιμιακού χαρακτήρα που περιέχει το σχολικό εγχειρίδιο...

Ευχές για καλή τύχη στις πανελλαδικές εξετάσεις με πίνακες του G. Klimt

Επειδή οι πανελλαδικές εξετάσεις πλησιάζουν, στέλνω πολλές-πολλές ευχές
 για καλή τύχη στη Γ Λυκείου του Πειραματικού Σχολείου του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΠΣΠΘ), στις μαθήτριες και τους μαθητές μου που άφησα στις 25 Νοεμβρίου 2010, όταν ανέλαβα τη νέα μου θέση.

Δε θα δώσω συμβουλές, γιατί νομίζω ότι δεν έχουν πια κανένα νόημα...Θα πω μόνο Καλή Τύχη με τρεις "ανθισμένους" πίνακες του Αυστριακού ζωγράφου Gustav Klimt...
...Και σας διαβεβαιώνω ότι οι πανελλαδικές εξετάσεις δεν είναι ό,τι πιο δύσκολο θα περάσετε στη ζωή σας...

G. Klimt, Blühender Mohn (ανθισμένες παπαρούνες), 1907 (Βιέννη, Österreichische Galerie)

Θα ξεκινήσω από το τμήμα Γ2

Καλή τύχη

Ζαφειρούλα, Χρυσηίδα, Αριστέα, Κορίνα, Θεοδοσία, Θάλεια, Ηλέκτρα, Μαρία, Χριστίνα, Φίλιππε, Στέφανε, Φώτη, Βασίλη, Κώστα Π., Ιόλη, Δεσποινάκι, Δημοσθένη, Γιάννη, Βασιλάκη, Έλενα, Αναστασία, Γιώργο, Κώστα Τσ., Ευθυμία, Δημήτρη, Μιχάλη!

G. Klimt, Blumengarten (Ανθόκηπος), 1905-1906 (Πράγα, Εθνική Πινακοθήκη)

Και φυσικά δε θα ξεχάσω το τμήμα Γ1

Καλή τύχη

Ζαφείρη, Μάριε, Γιώργο Αθ., Κατερίνα Αν., Αλίκη, Ροδιά, Ηλία, Αρσινόη, Πηνελόπη, Βασιλεία, Δημήτρη, Οδυσσέα, Κατερίνα Ζ., Ελένη, Νικολέττα, Δανάη, Γιώργο Κατ., Σάββα, Ανδρέα, Λάζαρε, Αλέξανδρε, Γιάννη, Άννα, Μαρία, Χρήστο!

Θα σας σκέφτομαι!

G. Klimt, Bauerngarten mit Sonnenblumen (Ανθόκηπος με ηλιοτρόπια), 1906

(Βιέννη, Österreichische Galerie)

Είμαι σίγουρη ότι σας περιμένουν πολλά πολλά όμορφα ταξίδια με όμορφες και συναρπαστικές στιγμές...και όταν βρεθείτε στη Βιέννη, μην ξεχάσετε να αναζητήσετε τους πίνακες του Klimt.

Εάν θέλετε να μάθετε για τη ζωή και το έργο του Klimt, δείτε την πολυμεσική ιστοσελίδα http://www.iklimt.com/   Είναι εξαιρετική! 

Ιωάννης Αλταμούρας και Ελένη Μπούκουρα Αλταμούρα

Ιωάννης Αλταμούρας, Αυτοπροσωπογραφία 1873 (Μουσείο Skagen, Δανία)
Θεωρείται ως ένας από τους πρώτους σημαντικούς Νεοέλληνες ζωγράφους της μετεπαναστατικής περιόδου. Οι πίνακες του είναι κυρίως θαλασσογραφίες με αγαπημένο θέμα τα καράβια, ιδιαίτερα τα ιστιοφόρα. Ο Αλταμούρας θα μπορούσε να είχε εξελιχθεί σε μεγάλο ιμπρεσιονιστή ζωγράφο, εάν δεν πέθαινε σε ηλικία 26 ετών.

Γιατί μία αυτοπροσωπογραφία του Αλταμούρα βρίσκεται στο Μουσείο του Skagen της Δανίας; 

Επειδή η πόλη Skagen υπήρξε ένας από τους σταθμούς της ζωής του Έλληνα ζωγράφου.

Ο Ιωάννης Αλταμούρα (1852-1878) ήταν γιος της ζωγράφου Ελἐνης Μπούκουρα Αλταμούρα και του Ιταλού ζωγράφου και Γαριβαλδινού επαναστάτη Φραντσέσκο Σαβέριο Αλταμούρα.
Γεννήθηκε το 1852 στην Ιταλία, μάλλον στη Φλωρεντία, αλλά σε ηλικία τριών ετών ακολούθησε την αδελφή του Σοφία και την Ελληνίδα μητέρα του Ελένη στην Ελλάδα. Η Ελένη έφυγε από την Ιταλία μαζί με τα δύο παιδιά της και επέστρεψε στην πατρίδα της, όταν ανακάλυψε την κρυφή σχέση του άνδρα της Σαβέριο Αλταμούρα με την επίσης ζωγράφο Jane Benham Hay. Αναγκάστηκε, όμως, να φύγει από την Ιταλία, αφήνοντας εκεί το μικρότερο γιο της, τον αδελφό του Ιωάννη, τον Αλέξανδρο, ο οποίος έζησε και μεγάλωσε μαζί με τον πατέρα του. Ο Αλέξανδρος συνάντησε για πρώτη φορά την Ελένη το 1874, όταν επισκέφθηκε για πρώτη φορά την Ελλάδα για να γνωρίσει τη μητέρα του και τους Έλληνες συγγενείς του. Από την άλλη πλευρά και ο Ιωάννης θα συναντήσει σε μεγάλη ηλικία τον Ιταλό πατέρα του Σαβέριο και τον αδελφό του Αλέξαντρο, όταν το 1876 στο δρόμο της επιστροφής για την Αθήνα από τις σπουδές του στην Κοπεγχάγη,  θα περάσει από τη Νάπολη όπου ζούσαν ο πατέρας και ο αδελφός του.
Ο Ιωάννης περνάει τα παιδικά του χρόνια στο πατρικό σπίτι της μητέρας του στην Αθήνα, αλλά και στις Σπέτσες από όπου καταγόταν η οικογένειά της. Διδάχτηκε ζωγραφική από τη μητέρα του και στη συνέχεια φοίτησε στο Σχολείο Καλών Τεχνών των Αθηνών όπου είχε δάσκαλο τον Νικηφόρο Λύτρα. Η μητέρα του Ελένη παρέδιδε μαθήματα σχεδίου στη βασίλισσα Όλγα και μαθήματα ζωγραφικής στις μαθήτριες της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας του Αρσακείου. Φαίνεται, λοιπόν,  ότι μέσω της μητέρας του που σύχναζε στο παλάτι, ή μέσω του παππού του Ιωάννη Μπούκουρα, που είχε με τα καράβια του συμμετάσχει στην ελληνική επανάσταση, ο Ιωάννης, ως ταλαντούχος ζωγράφος, εξασφάλισε υποτροφία για την Ακαδημία Καλών Τεχνών της Κοπεγχάγης από τον Δανό βασιλιά Γεώργιο Α´.

Στα 1872 ο Ιωάννης πηγαίνει στην Κοπεγχάγη για σπουδές και μαθητεύει κοντά στον γνωστό Δανό θαλασσογράφο Καρλ Φεντερίκ Σόρενσεν. Στη Δανία συνδέεται με καλλιτεχνικούς κύκλους και ζωγραφίζει πολλές από τις θαλασσογραφίες του. Επισκέπτεται ψαροχώρια και παράκτιες πόλεις της Δανίας και της γειτονικής Σουηδίας. Επίσης ταξιδεύει με πλοία του Βασιλικού Ναυτικού της Δανίας στην Ιταλία, στη Μαδέρα και αλλού, μελετώντας τα καράβια. Τα έργα του αποτυπώνουν εικόνες από αυτά τα ταξίδια. Πολλές από τις θαλασσογραφίες τους έγιναν στην παραθαλάσσια πόλη της Δανίας Skagen όπου πέρασε αρκετούς μήνες, ζωγραφίζοντας. Στο Skagen είχε δημιουργηθεί μία "αποικία" από Δανούς καλλιτέχνες της Σχολής Καλών Τεχνών της Κοπεγχάγης που ζωγράφιζαν τοπία της υπαίθρου. Εκεί φαίνεται ότι ο Ιωάννης ερωτεύεται τη νεαρή ζωγράφο Άννα, η οποία όμως προτίμησε να συνδεθεί με τον φίλο του ζωγράφο Ancher.
Tελικά, το  1876 επιστρέφει στην Ελλάδα, επειδή η υγεία του είχε χειροτερεύσει και οι γιατροί του συνέστησαν την επιστροφή στο κλίμα της μεσογειακής πατρίδας του. Έπασχε από φυματίωση. Ζει για κάποιο διάστημα στην Αθήνα όπου οι θαλασσογραφίες γίνονται περιζήτητες. Τους τελευταίους όμως μήνες της ζωής του εγκαθίσταται στις Σπέτσες μαζί με τη μητέρα του Ελένη όπου ζωγραφίζει από μνήμης αρκετά μεγάλο αριθμό ελαιογραφιών με θέμα τη Δανία. Το υγρό κλίμα του νησιού δε βοηθά στη βελτίωση της υγείας του και έτσι πεθαίνει το 1878 από φυματίωση στις Σπέτσες, προκαλώντας αβάσταχτο πόνο και οδύνη στην Ελένη, η οποία ήδη είχε χάσει το 1872 την κόρη της Σοφίας από την ίδια ασθένεια.

Ιωάννης Αλταμούρας, Το λιμάνι της Στοκχόλμης (ιδιωτική συλλογή)

Ιωάννης Αλταμούρας, Ναυμαχία Πατρών (Γενικό Επιτελείο Στρατού). 

Ο πίνακας παραγγέλθηκε στον Ιωάννη από το τότε Υπουργείο Ναυτικών Υποθέσεων και πουλήθηκε πανάκριβα. Ο Ιωάννης έχει κάνει  έναν μάλλον μικρό αριθμό θαλασσογραφιών με ηρωικά θέματα, όπως είναι οι ναυμαχίες. Δύο πίνακες με θέμα ναυμαχίες ανάμεσα στους Έλληνες και Τούρκους εκτέθηκαν στο Παρίσι στα πλαίσια της Διεθνούς Έκθεσης του 1878.

Ιωάννης Αλταμούρας, Ναυμαχία στον Πατραϊκό 1874 (Εθνική Πινακοθήκη

Ελένη Μπούκουρα, Αυτοπροσωπογραφία (ιδιωτική συλλογή)

Η Ελένη Μπούκουρα (1821-1900), η μητέρα του Ιωάννη Αλταμούρα, ήταν η πρώτη γνωστή Ελληνίδα ζωγράφος με επίσημες ακαδημαϊκές σπουδές στη ζωγραφική, η οποία ασχολήθηκε επαγγελματικά με τη ζωγραφική. Γεννήθηκε το 1821 στις Σπέτσες, σ' ένα από τα νησιά που είχε σημαντική συμβολή στο ελληνικό επαναστατικό κίνημα. Ο πατέρας της ήταν ο αρβανίτης Ιωάννης Μπούκουρης ή Μπούκουρας, εύπορος πλοιοκτήτης και μέλος της Φιλικής Εταιρείας που συμμετείχε στην ελληνική επανάσταση και θυσίασε μεγάλο μέρος της περιουσίας του στον ελληνικό αγώνα. Πρωτοπόρος για την εποχή του, είχε φθάσει για εμπορικούς λόγους ως την Αμερική και μετά τη σύσταση του ελληνικού κράτους μετέφερε την οικογένειά του από τις Σπέτσες στην Αθήνα και έγινε το 1844 ο θεατρώνης του πρώτου θεάτρου της ελληνικής πρωτεύουσας, του γνωστού ως "Θέατρο Μπούκουρα" ή "Θέατρο των Αθηνών". Η Ελένη πήγε αρχικά στο Σχολείο Θηλέων μιας Γαλλίδας δασκάλας στο Ναύπλιο και στη συνέχεια, όταν η οικογένειά της μετακινήθηκε στην Αθήνα, παρακολούθησε μαθήματα στη Σχολή Χιλλ. Ο φιλομαθής, αν και ήταν τυπικά αμόρφωτος, πατέρας της προσέλαβε καθηγητές για να παραδίδουν ιδιαίτερα μαθήματα στα παιδιά του. Έτσι, η Ελένη παρακολούθησε μαθήματα μουσικής, αρχαίων ελληνικών και ζωγραφικής στο σπίτι. Γνώριζε γαλλικά, ιταλικά, αγγλικά, αρχαία ελληνικά και αγαπούσε τη μητρική προφορική της γλώσσα, τα αρβανίτικα. Ο Ιταλός ζωγράφος Ραφαέλο Τσέκολι, ο οποίος ζούσε στην Αθήνα, δίδαξε στην Ελένη μαθήματα ζωγραφικής. Φαίνεται ότι με δικές του συστάσεις και με την υποστήριξη του προοδευτικού πατέρα της έφυγε από την Ελλάδα για σπουδές ζωγραφικής στην Ιταλία. Ο πατέρας της τη συνόδευσε και στο πρώτο της ταξίδι το 1848 στην Ιταλία και συγκεκριμένα στη Νάπολη.
Τελικά, η Ελένη σπούδασε για δύο χρόνια ζωγραφική στη Σχολή των Ναζαρηνών ζωγράφων στη Ρώμη που είχε ιδρυθεί από τον καθολικό ζωγράφο Φρ. Όβερμπεκ στο μοναστήρι του Αγ. Ισιδώρου της Ρώμης. Η αυστηρή ζωγραφική των Ναζαρηνών στηριζόταν στην προραφαηλιτική ζωγραφική, δηλαδή στην πρώιμη αναγέννηση. Οι σπουδαστές ζούσαν εσωτερικοί μέσα στη Σχολή-Μοναστήρι. Για να σπουδάσει σ' αυτή τη Σχολή, λοιπόν, η Ελένη αναγκάστηκε να κόψει κοντά τα μαλλιά της και να φορέσει ανδρικά ρούχα. Διασώζεται μια φωτογραφία της, γύρω στα 1850, ντυμένη ως "άνδρας ζωγράφος".

Η συναρπαστική ιστορία ζωής της Ελένης Μπούκουρα ενέπνευσε το μυθιστόρημα της Ρέας Γαλανάκη με τίτλο Ελένη ή ο Κανένας. Το εξώφυλλο της πρώτης έκδοσης (εκδ. Άγρα) του 1998 είναι η φωτογραφία της Ελένης με κοντά μαλλιά και ντυμένης ως άνδρας.

Μετά τις σπουδές της στη Ρώμη, η Ελένη συνέχισε τις καλλιτεχνικές της αναζητήσεις στη Φλωρεντία όπου συνδέθηκε ερωτικά με τον γνωστό Ιταλό ζωγράφο και Γαριβαλδινό επαναστάτη Σαβέριο Αλταμούρα που φαίνεται ότι είχε για πρώτη φορά συναντήσει κατά το ταξίδι μαζί με τον πατέρα της στη Νάπολη. Μαζί του απέκτησε τρία παιδιά, τον Ιωάννη, τη Σοφία και τον Αλέξανδρο. Όταν το 1857 ο άντρας της την εγκαταλείπει για μία Αγγλίδα ζωγράφο, η Ελένη παίρνει τα δύο παιδιά τους, τον Ιωάννη και τη Σοφία, και επιστρέφει στην οικογένειά της στην Αθήνα. Ο μικρότερος γιος Αλέξανδρος μένει με τον πατέρα του Σαβέριο. Στην Αθήνα η Ελένη αναγκάζεται να εργασθεί ως ζωγράφος για να μπορέσει να ζήσει η ίδια και τα παιδιά της, ενώ λαμβάνει και ένα μικρό χρηματικό βοήθημα από τον αδελφό της (ο πατέρας της είχε πεθάνει). Θα περάσει τα τελευταία χρόνια της ζωής της στις Σπέτσες, στο εξοχικό σπίτι της οικογένειάς της, απομονωμένη και βυθισμένη σε μεγάλη θλίψη και οδύνη λόγω του πρόωρου θανάτου των δυο παιδιών της, της Σοφίας και του Ιωάννη Αλταμούρα, ο οποίος είχε κληρονομήσει το ταλέντο ζωγραφικής του πατέρα και της μητέρας του. Εδώ πρέπει να σημειώσουμε ότι και ο Αλέξανδρος, ο μικρότερος γιος της Ελένης, έγινε ζωγράφος στην Ιταλία.

Λέγεται ότι καθώς περνούν τα χρόνια, η Ελένη βυθίζεται όλο και περισσότερο στην κατάθλιψη και βασανίζεται από ψυχικές μεταπτώσεις. Σε μία μάλιστα στιγμή παράκρουσης είναι πιθανό να έβαλε φωτιά και να κατέστρεψε όσα έργα της είχαν απομείνει. Πεθαίνει σε απόλυτη μοναξιά το 1900 στις Σπέτσες. Η ανιψιά της Νίνα, κόρη του αδελφού της Αναστάση Μπούκουρα, κατέγραψε και διέσωσε όσα προσωπικά αντικείμενα, χαρτιά και ενθύμια, καθώς και τα λίγα δικά της έργα και του Ιωάννη που βρέθηκαν στην κατοχή της οικογένειας.

Ελένη Μπούκουρα, Μάθημα πιάνου (ιδιωτική συλλογή). Ένα από τα ελάχιστα έργα της Ελένης που έχουν διασωθεί.

Βλ. Ιωάννης Αλταμούρας. Η ζωή και το έργο του, Έρευνα -Τεκμηρίωση Ελένη Κυπραίου, Κατάλογος της Έκθεσης του Μουσείου Μπενάκη, Αθήνα 2011 και http://www.sansimera.gr/biographies/344

Ιωάννης Αλταμούρας: ζωγραφίζοντας τη θάλασσα

Με αφορμή την επίσκεψή μου στο Μουσείο Μπενάκη της οδού Πειραιώς 138 (στην Αθήνα), σας αφιερώνω τέσσερις  θαλασσογραφίες του Ιωάννη Αλταμούρα, του ζωγράφου που αγαπούσε να ζωγραφίζει θαλασσινά τοπία, κυρίως καράβια. 

Από τις 31 Μαρτίου έως τις 22 Μαΐου 2011 στο Μπενάκειο στεγάζεται η έκθεση με τίτλο Ιωάννης Αλταμούρας:  η ζωή και το έργο του με επιμέλεια της Ελ. Κυπραίου. Είναι η πρώτη εκτενής αναδρομική έκθεση ενός από τους σημαντικότερους Νεοέλληνες ζωγράφους. Στη σύντομης διάρκειας ζωής του (1852-1878) o Ιωάννης απεικόνισε βάρκες, καράβια, καΐκια, φρεγάτες, ιστιοφόρα, ατμόπλοια...όλα να πλέουν σε ήρεμη ή ταραγμένη θάλασσα...Πρόκειται για ποιητικές εικόνες με θαλασσινά ταξίδια. Στην έκθεση επίσης εκτίθενται έργα της μητέρας του Ελένης Μπούκουρα Αλταμούρα, του πατέρα του Ιταλού ζωγράφου Σαβέριο Αλταμούρα και του μικρότερου αδελφού του Αλέξανδρου Αλταμούρα. Το μεγαλύτερο μέρος των έργων που εκτίθενται στην έκθεση ανήκει στη συλλογή των απογόνων της οικογένειας Αλταμούρα, κάποια προέρχονται από την Εθνική Πινακοθήκη και από άλλες ιδιωτικές συλλογές. Τα έργα του ζωγράφου Ιωάννη Αλταμούρα συμπληρώνουν επιστολές, ιστορικά έγγραφα, προσωπικά αντικείμενα, φωτογραφίες και ενθύμια που βοηθούν στη σύνθεση της ιστορίας της οικογένειάς του που προερχόταν από τις Σπέτσες και είχε λάβει μέρος στην επανάσταση του 1821. 

Για την έκθεση, βλ.http://www.benaki.gr/ και  http://www.culturenow.gr/museums/Ιωάννης_Αλταμούρας:_Έκθεση_στο_Μουσείο_Μπενάκη_.html

Ιωάννης Αλταμούρας، Θαλασσοταραχή (Ιδιωτική Συλλογή)

Ιωάννης Αλταμούρας، Το λιμάνι της Κοπεγχάγης 15 Ιουνίου 1874 (Εθνική Πινακοθήκη)
Ένα από τα ωραιότερα έργα του καλλιτέχνη. Ο πίνακας έχει εμφανή στοιχεία του ιμπρεσιονισμού. Το έργο έγινε το 1874, ένα χρόνο μετά την έκθεση των Ιμπρεσιονιστών στο Παρίσι.

Ιωάννης Αλταμούρας، Το λιμάνι του Helsingor (Eθνική Πινακοθήκη)

Ιωάννης Αλταμούρας, Καΐκι στις Σπέτσες, 16 Ιουνίου 1877 (Εθνική Πινακοθήκη)