Ταξιδεύοντας στη θάλασσα με την ποίηση του Αλέξανδρου Μπάρα και πίνακες ζωγραφικής του Κωνσταντίνου Βολανάκη και του Henry Bacon

Ποιήματα του Αλέξανδρου Μπάρα για θαλασσινά ταξίδια

Κωνσταντίνος Βολανάκης, Αραγμένα καράβια.

  Εάν αισθάνεσθε διάθεση για φυγή, εάν ονειρεύεσθε μακρινά ταξίδια, διαβάστε δύο αγαπημένα μου ποιήματα για θαλασσινά ταξίδια ενός "χαμηλόφωνου" και ελλάσσονος ποιητή της εποχής του Μεσοπολέμου, του Αλέξανδρου Μπάρα (1906-1990).
   Κωνσταντινοπουλίτης στην καταγωγή, ο Μπάρας εμφανίστηκε στα γράμματα με δημοσιεύσεις σε εφημερίδες και περιοδικά από νεανική ηλικία. Το 1929 δημοσίευσε στο περιοδικό "Αλεξανδρινά Γράμματα" τη Αλεξάνδρειας της Αιγύπτου το ποίημα Η Κλεοπάτρα, η Σεμίραμις κι η Θεοδώρα, που έκανε ιδιαίτερη εντύπωση και θεωρήθηκε πρωτοποριακό για την εποχή του. Επιρροές από τον γαλλικό συμβολισμό, την ειρωνεία του Καβάφη, τον κοσμοπολιτισμό του Κώστα Ουράνη και την απαισιοδοξία του Καρυωτάκη είναι εμφανείς στην ποίηση του.

    Καλά θαλασσινά ταξίδια, λοιπόν, με τα ποιήματα του Αλεξάνδρου Μπάρα και θαλασσινούς πίνακες του Κωνσταντίνου Βολανάκη και του Αμερικανού Henry Bacon (1839-1912).

Αλέξανδρου Μπάρα 

Η Κλεοπάτρα, η Σεμίραμις κι η Θεοδώρα

Ένα κάθε βδομάδα, 

στην ορισμένη μέρα, 

πάντα στην ίδιαν ώρα, 

τρία βαπόρια ωραία, 

η "Kλεοπάτρα", η "Σεμίραμις" κι η "Θεοδώρα", 

ανοίγουνται απ' την προκυμαία 

στις εννέα, 

πάντα για τον Περαία, 

το Mπρίντιζι και το Tριέστι, 

πάντα. 

Κωνσταντίνος Βολανάκης, Ηλιοβασίλεμα σε ελληνικό λιμάνι.

Xωρίς μανούβρες κι ελιγμούς 

και δισταγμούς 

κι ανώφελα σφυρίγματα, 

στρέφουνε στ' ανοιχτά την πρώρα, 

η "Kλεοπάτρα", η "Σεμίραμις" κι η "Θεοδώρα", 

σαν κάποιοι καλοαναθρεμμένοι 

που φεύγουν από ένα σαλόνι 

χωρίς ανούσιες χειραψίες 

και περιττές. 

Κωνσταντίνος Βολανάκης, Έξω από το λιμάνι. Γύρω στα 1872.

Aνοίγουνται απ' την προκυμαία 

στις εννέα, 

πάντα για τον Περαία, 

το Mπρίντιζι και το Tριέστι, 

πάντα — και με το κρύο και με τη ζέστη. 

Πάνε 

να μουντζουρώσουν τα γαλάζια 

του Aιγαίου και της Mεσογείου 

με τους καπνούς των. 

Πάνε για να σκορπίσουνε τοπάζια 

τα φώτα τους μέσ' στα νερά 

τη νύχτα. 

Πάνε 

πάντα μ' ανθρώπους και μπαγκάζια… 

Henry Bacon, Στο πλοίο. 1877. Mουσείο Καλών Τεχνών. Βοστόνη.

H "Kλεοπάτρα", η "Σεμίραμις" κι η "Θεοδώρα", 

χρόνια τώρα, 

κάνουν τον ίδιο δρόμο, 

φτάνουν την ίδια μέρα, 

φεύγουν στην ίδιαν ώρα. 

Mοιάζουν υπάλληλοι γραφείων 

που γίνανε χρονόμετρα, 

που η πόρτα της δουλειάς, 

αν δεν τους δει μια μέρα να περάσουν 

από κάτω της, 

μπορεί να πέσει. 

(Όταν ο δρόμος είναι πάντα ίδιος 

τι τάχα αν είναι σε μια ολόκληρη Mεσόγειο 

ή απ' το σπίτι σ' άλλη συνοικία;) 

H "Kλεοπάτρα", η "Σεμίραμις" κι η "Θεοδώρα" 

είναι καιρός και χρόνια πάνε τώρα 

του βαρεμού που ενοιώσαν την τυράννια, 

να περπατούν πάντα στον ίδιο δρόμο, 

να δένουνε πάντα στα ίδια λιμάνια. 

Henry Bacon, Η αναχώρηση από το λιμάνι της Ν. Υόρκης. 1879. Ιδιωτική Συλλογή.

Aν ήμουν εγώ πλοίαρχος, 

ναι —si j'étais roi!— 

αν ήμουν εγώ πλοίαρχος 

στην "Kλεοπάτρα", τη "Σεμίραμη", τη "Θεοδώρα", 

αν ήμουν εγώ πλοίαρχος 

με τέσσερα χρυσά γαλόνια 

κι αν μ' άφηναν στην ίδια αυτή γραμμή 

τόσα χρόνια, 

μια νύχτα σεληνόφεγγη, 

στη μέση του πελάγου, 

θ' ανέβαινα στο τέταρτο κατάστρωμα 

κι ενώ θ' ακούγουνταν η μουσική 

που θα' παιζε στης πρώτης θέσης τα σαλόνια, 

με τη μεγάλη μου στολή, 

με τα χρυσά μου τα γαλόνια 

και τα χρυσά μου τα παράσημα, 

θα' γραφα μιαν αρμονικότατη καμπύλη 

από το τέταρτο κατάστρωμα 

μέσ' στα νερά, 

έτσι με τα χρυσά μου, 

σαν αστήρ διάττων 

σαν ήρως ανεξήγητων θανάτων.

Henry Bacon, Πατρίδα. 1877. Ιδιωτική Συλλογή.

Henry Bacon, Η πρώτη εικόνα της πατρίδας. 1879. Ιδιωτική Συλλογή.

Αλέξανδρου Μπάρα, Τα εσπέρια

Βράδυ.

Ελαιώδη τα νερά του προλιμένος,

βαριά, σαν υδραργυρικά, με κάτι

κυανά σαξωνικά, με κάτι ιώδεις

αποχρώσεις, κάτι θαμπούς

μεταλλισμούς κι αποχαυνώσεις ρόδινες…

Ναι, κάτι τέτοιες

ευδαιμονικές βραδιές,

ανώδυνες,

περιπλανώμενες βραδιές

μέσα στα θέρη,

διστακτικές να σβήσουν,

διστακτικές να καταλύσουν

την ονειροκρατία προς δυσμάς

μετά το πέσιμο του ήλιου,

— ενώ μια θεία μεσοβασιλεία

χωρίζει πια το φως που μας δυνάστευε

απ’ την ερχόμενη του σκότους μοναρχία

ναι, κάτι τέτοιες βραδιές,

στα ελαιώδη νερά του προλιμένος,

μετακινείται κύκνεια

ένα μεγάλο πλοίο,

μετακινείται παίρνοντας

κατεύθυνση προς τ’ ανοιχτά,

μ’ εκείνο το περιφρονητικό του μεγαλείο

των μακρινών αναχωρήσεων…

Henry Bacon, Μακρινές σκέψεις. 1891. Ιδιωτική Συλλογή.

Henry Bacon, Η αναχώρηση. 1879. Ιδιωτική Συλλογή.

— Κι ίσως δεν είναι πλοίο,

ίσως είναι το παν που φεύγει,

όλα που φεύγουν — Όλα.

 Αλέξανδρος Μπάρας, Ποιήματα 1933-1953, Ίκαρος, Αθήνα 1954, σ. 9-11.

http://www.ekebi.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=NODE&cnode=461&t=284
http://www.snhell.gr/anthology/content.asp?id=262&author_id=65
https://greekpoems.wordpress.com/2011/03/18/%CF%84%CE%B1-%CE%B5%CF%83%CF%80%CE%AD%CF%81%CE%B9%CE%B1-%CE%B1%CE%BB%CE%AD%CE%BE%CE%B1%CE%BD%CE%B4%CF%81%CE%BF%CF%82-%CE%BC%CF%80%CE%AC%CF%81%CE%B1%CF%82/
http://www.translatum.gr/forum/index.php?topic=127455.0
http://www.ekebi.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=NODE&cnode=461&t=284
http://ebooks.edu.gr/modules/ebook/show.php/DSGYM-
C113/351/2368,9032/extras/texts/index08_17_parallilo_baras.html
http://www.museumsyndicate.com/artist.php?artist=753http://www.museumsyndicate.com/artist.php?artist=753
http://americanartgallery.org/artist/details/view/sshow/id/686#pic=6862
http://www.the-athenaeum.org/art/list.php?m=a&s=tu&aid=776
http://www.mfa.org/collections/object/on-the-open-sea-the-transatlantic-steamship-p%C3%A9reire-31485 

Η Άνοιξη στην ποίηση και τη ζωγραφική. Fernando Pessoa και Elisabeth Sonrel

Ένα ποίημα του Fernando Pessoa  και εικόνες art nouveau της Elisabeth Sonrel

   ...Θα συνεχίσω ανοιξιάτικα... Με εικόνες art nouveau των αρχών του 20ού αιώνα από την Elizabeth Sonrel. Αιθέριες γυναικείες μορφές στεφανωμένες με λουλούδια κινούνται σε ανθισμένα τοπία με χρώματα και αρώματα. Αέρινες παρουσίες κρατούν ή μαζεύουν. λουλούδια..

  Η Sonrel καθιερώθηκε κυρίως για την εικονογράφηση περιοδικών, βιβλίων, καρτ ποστάλ, αφισών και ημερολογίων.

Elisabeth Sonrel (1874-1953), Άνοιξη. Καρτ ποστάλ. Γύρω στα 1910. Μία ανθοφόρα πορεία υπό τα ανθισμένα δέντρα. Είναι εμφανής η επιρροή των Προραφαηλιτών. Οι γυναίκες έρχονται από τα βάθη του ύστατου Μεσαίωνα και της πρώιμης Αναγεννησιακής εποχής.

...Και ένα θλιμένο ποίημα για την Άνοιξη ενός αγαπημένου ποιητή, του Πορτογάλου Φερνάντο Πεσσόα. Γιατί, η Άνοιξη πάντα έρχεται και φεύγει...

Από τα Ασύνδετα Ποιήματα του Φερνάντο Πεσσόα

Όταν θα ξαναδώ την άνοιξη,

μπορεί πια να μη βρίσκομαι σ' αυτό τον κόσμο.

Και τι δεν θά' δινα για νά' ναι η άνοιξη άνθρωπος

και να μπορώ να σκέφτομαι πως θά' κλαιγε

γιατί έχασε το μοναδικό της φίλο.

Αλλά η άνοιξη δεν είναι ούτε καν πράγμα:

είναι ένας τρόπος του λέγειν.

Μήτε τα άνθη ξανάρχονται, μήτε τα πράσινα φύλλα.

Καινούρια είναι τα άνθη, καινούρια τα πράσινα φύλλα.

Υπάρχουν άλλες γλυκές μέρες.

Τίποτε δεν επιστρέφει. τίποτα δεν επαναλαμβάνε-

ται, γιατί όλα είναι πραγματικά.

Βλ. Fernando Pessoa, Επιλογή από τις εκδόσεις ΤΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΤΟΥ  ΑΛΜΠΕΡΤΟ ΚΑΕΪΡΟ

και

ΑΛΒΑΡΟ ΝΤΕ ΚΑΜΠΟΣ,

Επιλογή-Εισαγωγή-Μετάφραση  Μαρία Παπαδήμα, εκδ. Gutenberg.

Elizabeth Sonrel, Άνοιξη. Από ημερολόγιο του 1900. Ιδιωτική Συλλογή.

Elisabeth Sonrel, Άνοιξη. 1900. Aφίσα. Ιδιωτική Συλλογή..

Elisabeth Sonrel, Άνοιξη. 1900. Aφίσα και καρτ ποστάλ. Ιδιωτική Συλλογή..

Elisabeth Sonrel, Άνοιξη. 1900. Aφίσα και καρτ ποστάλ. Ιδιωτική Συλλογή.

http://www.the-athenaeum.org/art/list.php?m=a&s=tu&aid=5016
http://www.invaluable.com/artist/sonrel-elisabeth-2moc5syk61/sold-at-auction-prices/
http://diptyquescrossing.blogspot.gr/2011/06/elisabeth-sonrel-loubliee.html
http://iris-albertville.over-blog.com/2015/03/iris-1883-elisabeth-sonrel-printemps-d-autrefois-france.html

Απρίλιος. Αrt Nouveau εικόνεςγια τον Απρίλιο και ένα ποίημα της Μαρίας Πολυδούρη.

Απρίλιος

Ήλθε ο Απρίλιος σήμερα. Βρισκόμαστε στην καρδιά της Άνοιξης. Τον έχω συνδέσει περισσότερο από κάθε άλλο μήνα με εικόνες της art nouveau, ίσως γιατί το κύριο χαρακτηριστικό της είναι τα άνθη. Είναι η τέχνη των λουλουδιών...

   Στο ημερολόγιο του Eugène Grasset για το έτος 1896, ο μήνας Απρίλιος απεικονίζεται ως μία νεαρή γυναίκα να κρατά λουλούδια και να βρίσκεται σ' ένα κήπο με ανθισμένα δέντρα. Φορά ένα αέρινο φόρεμα με λουλούδια.

 Eugène Grasset (1841-1914), Απρίλιος. 1896. Το ημερολόγιο φέρει τον τίτλο "Η ωραία κηπουρός". Για κάθε μήνα αντιστοιχεί η εικόνα μίας κοπέλας στον κήπος. Ο κήπος και η ενδυμασία της κοπέλας αλλάζουν κάθε φορά ανάλογα με την εποχή του χρόνου. (Bλ. http://www.christina.com/art/belle-jardiniere-1896/)

Και ένα ποίημα βαθύτατο λυρικό και ερωτικό της Μαρίας Πολυδούρη για τον Απρίλιο με εικόνες art nouveau της εικονογράφου Elizabeth Sonrel (1876-1953). Η Sonrel δημιούργησε μεγάλο αριθμό διαφημιστικών αφισών και καρτ ποστάλ με υπέροχα πορτρέτα γυναικών. Το έργο της κινείται στην ονειρική ατμόσφαιρα των Προραφαηλιτών ζωγράφων και του συμβολισμού.

Μαρία Πολυδούρη, ΦΑΝΤΑΣΙΑ ΣΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΜΙΑΣ ΝΥΧΤΕΡΙΝΗΣ ΚΙΘΑΡΑΣ

Ὁ Ἀπρίλης κ᾿ ἡ Σελήνη μέσα στὸ ἄλσος

σμίξαν. Τὸ μεσονύχτι μεθυσμένοι

περάσαν μ᾿ εὐθυμία.

Καὶ τώρα στὴ γαλήνη εἶνε ἁπλωμένη

ρεμβαστικὴ ματιά, ἡ μελαγχολία.

Δυὸ δέντρα ἀναπολοῦνε

μία νύχτα καταιγίδας, ποὺ οἱ κορφές τους

ἐρωτικὰ μπλεχτῆκαν

καὶ στὴν ἀνάμνησή τους ξεπετιέται

λυγμὸς ἀπὸ χορδὲς ποὺ δονηθῆκαν.

Elizabeth Sonrel (1876-1953), Απρίλης.

- Στὸν ὕπνο σου κόρη γλυκειά...

Ἕν᾿ ἀνοιχτὸ παράθυρο

στὸ ἁγιόκλημα πνιγμένο

κ᾿ ἡ κόρη κρίνο, μὲ τὸ φῶς

τοῦ φεγγαριοῦ ντυμένο.

- Τοῦ τραγουδιοῦ μου ἡ φωνή...

Κι᾿ ἀγγίζει στὸν ἀμύριστο

κάλυκα τῆς καρδιᾶς της

σὰν ὄνειρον ἀθώας χαρᾶς

ὁ πρῶτος ἔρωτάς της.

Καὶ λίγο λίγο σκοτεινιάζει τὸ ἄλσος.

Στὸ κυπαρίσσι στάθηκε ἡ Σελήνη

βαθιὰ συλλογισμένη.

Ὁ Ἀπρίλης πιὰ βαρέθηκε νὰ δίνη

φιλιά. Φεύγει κ᾿ ἡ Νύχτα κουρασμένη.

Ὅλα σιγῆσαν μόνο γιὰ νὰ μείνη

τὸ φλογερὸ παράπονο:

- Γιατί μ᾿ ἔχεις σ᾿ αἰώνια τυράννια...

τὸ κλάμα τῆς κιθάρας ποὺ ἀνεβαίνει

πρὸς τὴ χλωμὴ Σελήνη, πρὸς τὰ οὐράνια...

Από την ποιητική συλλογή Ηχώ στο χάος (1929)

Elizabeth Sonrel (1876-1953), Απρίλιος. Γύρω στα 1900.

http://users.uoa.gr/~nektar/arts/tributes/maria_polydoyrh/hxw_sto_xaos.htm

http://www.artnet.com/artists/elizabeth-sonrel/avril-x_eXRj0uDMnm0ZIITcgXFg2

http://www.wikiart.org/en/eug-ne-grasset/la-belle-jardiniere-april-1896

http://www.the-athenaeum.org/art/full.php?ID=82027

Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου στη ζωγραφική. Κωνσταντίνος Παρθένης

Κ. Παρθένη, Ευαγγελισμός της Θεοτόκου

   Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου είναι από τα πρώτα θρησκευτικά θέματα που εμφανίζονται στη ζωγραφική του Κωνσταντίνου Παρθένη (1878-1967). Ο κορυφαίος Έλληνας καλλιτέχνης, εισηγητής του μοντερνισμού στη νεοελληνική ζωγραφική με μεγάλη επιρροή στα εικαστικά της Ελλάδας, ζωγράφισε αρκετές φορές το θέμα σε παραλλαγές από την εποχή που ήταν ακόμα στο Παρίσι.
   Τοποθετεί την αναγεννησιακή σκηνή του Ευαγγελισμού στην αυλή ενός νησιώτικου σπιτιού (λένε ότι είναι η αυλή της μονής της Ζωοδόχου Πηγής του Πόρου). Η Παναγία υποκλίνεται σε σεβασμό στον Άγγελο και δέχεται ταπεινά την καλή είδηση. Δίπλα της διακρίνουμε ένα βάζο με κρίνο και μία γλάστρα με βασιλικό. Η ατμόσφαιρα είναι ονειρική και ο χώρος φαίνεται εξωπραγματικός. Διαγράφονται αχνές ελεύθερες γραμμές και απαλά γαλαζοπράσινα και ροζ χρώματα δημιουργούν αίσθηση πνευματικότητας και υπερβατικότητας. 

Κ. Παρθένης, Ο Ευαγγελισμός. 1907-1910. Εθνική Πινακοθήκη. Η νεαρή Μαρία και μελλοντική Θεοτόκος περιβάλλεται από ροζ χρώμα  που αποδίδει ποιητική διάσταση στην εικόνα.

Κ. Παρθένης, Ο Ευαγγελισμός. 1910-1911. Εθνική Πινακοθήκη. Μία παραλλαγή της ίδιας σκηνής.

   Ο άγγελος φέρει την ευχάριστη είδηση με τη μουσική μίας λύρας που κρατά.

Κ. Παρθένης, Ο Ευαγγελισμός. 1910-1911. Εθνική Πινακοθήκη. Λεπτομέρεια.

Κ. Παρθένης, Ο Ευαγγελισμός. 1911. Μία ακόμα εκδοχή. Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών.

Βαθυπράσινο μελωδικό όνειρο... Το έργο ανήκει στη συλλογή του Μουσείου της Πόλεως από δωρεά ιδιώτη το 2008. Στην απεικόνιση της  σκηνής είναι εμφανείς οι επιδράσεις του ιμπρεσιονισμού, του συμβολισμού και της βυζαντινής τέχνης.

Κ. Παρθένης, Ο Ευαγγελισμός. 1918-19.  Εθνική Πινακοθήκη. Μία πιο βυζαντινή εικόνα.

K. Παρθένης, Ευαγγελισμός. Συλλογή της Τράπεζας Alpha.

K. Παρθένης, Ευαγγελισμός  ή Ποίηση. 1950.Συλλογή της Εθνικής Τράπεζας. Υποστηρίζεται ότι δεν υπάρχει στον πίνακα ο κρίνος που συμβολίζει τον Ευαγγελισμό. Η επιρροή του κυβισμού είναι εμφανής.


Κ. Παρθένης, Σχέδιο του παραπάνω πίνακα. Εθνική Πινακοθήκη.

Κ. Παρθένης, Ευαγγελισμός. 1950. Ιδιωτική Συλλογή.

http://www.nationalgallery.gr/site/content.php?sel=247&artwork_id=63869
http://www.nationalgallery.gr/site/content.php?sel=247&artwork_id=63861
http://www.lifo.gr/team/pinakothiki/46729
http://www.protothema.gr/culture/article/356568/erga-tou-konstadinou-partheni-sto-idruma-v-m-theoharaki/
http://www.eikastikon.gr/kritikesparousiaseis/parthenis_zias.html
http://www.pemptousia.gr/2014/02/konstantinos-parthenis-techni-ke-pnef/
http://athenscitymuseum.blogspot.gr/2011/06/curators-tip.html

Ο Ευαγγελισμός. Η Παναγία στην ποίηση και τη ζωγραφική

Η Παναγία.

 Ένας πίνακας του Προραφαηλίτη ζωγράφου 

George Hitchcock

και ένα ποίημα του Τάκη Βαρβιτσιώτη

   Είναι μία σπάνια απεικόνιση του Ευαγγελισμού της Παναγίας. Ο Αμερικανός ζωγράφος George Hitchcock (1850-1913) απεικονίζει τη νεαρή γυναίκα, ντυμένη με αέρινο φόρεμα και πέπλο, να στέκεται σκεπτική σ' ένα κήπο με κρίνους. Οι κρίνοι, οι οποίοι παραπέμπουν στον Ευαγγελισμό, συμβολίζουν την αθωότητα και αγνότητα της Παρθένου Μαρίας που επιλέχθηκε να γίνει η επι γης μητέρα του Υιού του Θεού. Στην εικόνα δεν υπάρχει η παρουσία του αγγέλου. Προφανώς, η μελλοντική Παναγία μόλις έχει λάβει το θεόσταλτο μήνυμα από τον άγγελο Γαβριήλ.

G. Hitchcock, Ευαγγελισμός. 1892. Ινστιτούτο Τέχνης. Σικάγο. Σαν ένα όνειρο παρουσιάζεται ο Ευαγγελισμός. Η Παναγία σε "ουτοπικό" τόπο, σ' ένα απόκοσμο κήπο με κρίνους.

  Με αφορμή τον πίνακα του Hitchcock με την ονειρική και απόκοσμη ατμόσφαιρα, θυμήθηκα το συγκινητικό ποιητικό έργο ενός σημαντικού ποιητή, του Τάκη Βαρβιτσιώτη (1916-2011). Ο Ταπεινός αίνος προς την Παρθένο Μαρία (1977) είναι μία λυρική προσευχή, μία τρυφερή παράκληση για ένα ουτοπικό κόσμο αγάπης

Τάκης Βαρβιτσιώτης, Ταπεινός αίνος προς την Παρθένο Παναγία
(απόσπασμα)

...

Σε ικετεύουμε Αειπάρθενε πάντα Ελεούσα

Γύρισε πάλι κοντά μας

Είτε από το αρχιπέλαγος μαζί με τις αλκυόνες

Κομίζοντας τα πιο ευρύχωρα όνειρα

Είτε από τη στεριά με χιλιάδες λαμπάδες

Που ταξιδεύουν σαν ολόψυχα περιστέρια.

Άνοιγε Ρόδο αμάραντο

Και περιτύλιξέ με τον ασημένιο χιτώνα Σου

Τη θλιβερή μας γυμνότητα

Φανερώνοντας την επουράνια Κλίμακα

Που θα μας οδηγήσει ως Εσένα

Πάνω από τα βουνά τα ποτάμια την άβυσσο

Στον κόσμο του μέλλοντος δίχως όρια

Δίχως βιγλάτορες και δεσμωτήρια

Όπου η αγάπη εκτείνεται ως το άσμα του κορυδαλλού.

George Hitchcock, Ευλογημένη Μητέρα. 1892. Μουσείο Τέχνης του Κλήβελαντ. Η Παναγία κάθεται στον "ουτοπικό" κήπο κρατώντας στην αγκαλιά της τον Νεογέννητο Χριστό. Στο γρασίδι διακρίνουμε πολύχρωμα αγριολούλουδα. Είναι Άνοιξη!

   Ο Hithcock ήταν Αμερικανός ζωγράφος που συνήθιζε να ζωγραφιζει θρησκευτικά θέματα. Συνέχισε τις σπουδές του στο Παρίσι και εγκαταστάθηκε για μεγάλο χρονικό διάστημα στην Ολλανδία όπου ζωγράφισε πολλά έργα του. 

... Αχτίδα εσύ του ρυακιού

Σύσκιο πασίχαρο κρινάκι

Ζεστό φτερό περιστεριού

Στο πέτρινό μας το σπιτάκι.

Ω Παναγίτσα ηλιόκαλη δική μας

Παρηγοριά μας και καταφυγή μας

George Hitchcock, Η φυγή στην Αίγυπτο. 1892. Smithsonian Mουσείο Αμερικανικής Τέχνης. Συλλογή Renwick. Η Μαρία και ο Ιωσήφ αναζητούν καταφύγιο στην Αίγυπτο.  Ήταν και αυτοί ΄"πρόσφυγες". Η Παναγία που είχε ζητήσει παρηγοριά και καταφύγιο, γίνεται στην παγκόσμια συλλογική συνείδηση η "παρηγοριά" και το "καταφύγιο" των δυστυχισμένων που ονειρεύονται την ουτοπία.

   Στο έργο του Hitchcock διακρίνουμε επιρροές από τον ιμπρεσιονισμό και την ποιητική ατμόσφαιρα και τον συμβολισμό των Προραφαηλιτών ζωγράφων.

Βλ. Τάκης Βαρβιτσιώτης, Τα ποιήματα 1941-2002, Καστανιώτης, Αθήνα 2003.

http://www.artic.edu/aic/collections/artwork/7503

http://www.clevelandart.org/art/1916.1057?collection_search_query=George+Hitchcock&op=search&form_build_id=form-VqcC18hbecR5szkhUuTJamSFb7xOw4QZANudmHKjWyg&form_id=clevelandart_collection_search_form

http://americanart.si.edu/collections/search/artwork/?id=33745

http://www.the-athenaeum.org/art/list.php?m=a&s=tu&aid=431

http://www.clevelandart.org/art/collection/search?artist=George+Hitchcock

Η ελληνική επανάσταση στην ποίηση και τη ζωγραφική. Στων Ψαρών την ολόμαυρη ράχη

Μετά την καταστροφή των Ψαρών

  Η καταστροφή της Χίου (1822) και των Ψαρών, καθώς και οι σφαγές και ο διωγμός των κατοίκων των δύο νησιών (1824) από τους Οθωμανούς αποτελούν από τα πιο θλιβερά και οδυνηρά γεγονότα της Ελληνικής επανάστασης λόγω του μεγάλου αριθμού των θυμάτων.

Ευγένιος Ντελακρουά, Η σφαγή της Χίου. 1824. Λούβρο-Παρίσι. Ο πίνακας του Ντελακρουά είχε ιδιαίτερη απήχηση στην κοινή γνώμη της Ευρώπης και ενίσχυσε τον Φιλελληνισμό στο εξωτερικό.

   Μία δραματική σκηνή από τη φυγή των Ψαριανών απεικονίζει ο γνωστός ζωγράφος Νικόλαος Γύζης, ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της νεοελληνικής ζωγραφικής και ηγετικό μέλος της Σχολής του Μονάχου (της ομάδας εκείνης των Ελλήνων ζωγράφων που είχαν συνεχίσει τις σπουδές τους στην Ακαδημία Τέχνης της Βαυαρικής πρωτεύουσας).

  

Νικόλαος Γύζης, Μετά την καταστροφή των Ψαρών. 1825. Εθνική Πινακοθήκη. Όσοι κάτοικοι κατάφεραν να μπουν  στα καράβια και τις βάρκες έγιναν πρόσφυγες και κατέφυγαν σ' άλλα νησιά. Στο νησί είχε καταφύγει και ένας μεγάλος αριθμός προσφύγων από τη Χίο.

Ν. Γύζης, Το σκλαβοπάζαρο. 1873-75. Εθνική Πινακοθήκη. Πολλές γυναίκες και παιδιά από τη Χίο και τα Ψαρά αιχμαλωτίστηκαν και πουλήθηκαν στα σκλαβοπάζαρα.

   Ο Διονύσιος Σολωμός με αφορμή το ιστορικό γεγονός της καταστροφής των Ψαρών από τους Οθωμανούς (Ιούνιος του 1824) γράφει το 1825 ένα πραγματικά λιτό και απέριττο επίγραμμα που αναφέρεται στην καταστροφή των Ψαρών και στη Δόξα που περιμένει τους αγωνιστές του νησιού. Το ποιητικό υποκείμενο εστιάζει στο τοπίο, στην ερημιά και την εγκατάλειψη. Η Δόξα παρουσιάζεται προσωποποιημένη ως μία κοπέλα που μελετά τα παλικάρια-αγωνιστές. Η Δόξα θα είναι η αμοιβή των αγωνιστών που θυσίασαν τη ζωή τους για την πατρίδα.

Στων Ψαρών την ολόμαυρη ράχη Περπατώντας η Δόξα μονάχη Μελετά τα λαμπρά παλικάρια Και στην κόμη στεφάνι φορεί Γεναμένο από λίγα χορτάρια Που είχαν μείνει στην έρημη γη. Ν. Γύζης, Η Δόξα περπατά μόνη στην "ολόμαυρη" ερημωμένη γη.Εθνική Πινακοθήκη. Ν. Γύζης, Η Δόξα περπατά στην "ολόμαυρη" ερημωμένη γη και σημειώνει τα ονόματα των παλικαριών για να μείνουν ανεξίτηλα στην ιστορία.  Εθνική Πινακοθήκη. http://ebooks.edu.gr/modules/ebook/show.php/DSGL105/229/1687,5390/

http://www.nationalgallery.gr/site/content.php?sel=247&artwork_id=61202
https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%97_%CE%A3%CF%86%CE%B1%CE%B3%CE%AE_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CE%A7%CE%AF%CE%BF%CF%85_(%CF%80%CE%AF%CE%BD%CE%B1%CE%BA%CE%B1%CF%82)

Η ελληνική επανάσταση στη ζωγραφική και την ποίηση. Πρόσφυγες από την Πάργα. .

Πρόσφυγες από την Πάργα

    Παραμονή της εθνικής επετείου σήμερα και καθώς η χώρα συνεχίζει να δέχεται κύματα προσφύγων από τα μικρασιατικά παράλια, θυμήθηκα ένα πίνακα του Ιταλού ζωγράφου Francesco Hayez (1791-1882), ηγετικής μορφής του ιταλικού ρομαντισμού. Ονομάζεται "οι πρόσφυγες της Πάργας" και απεικονίζει μία δραματική σκηνή από την ιστορία της προεπαναστατικής περιόδου. Λίγα χρόνια πριν την επίσημη έναρξη της ελληνικής επανάστασης του 1821, τον Απρίλιο του 1819 περίπου 4000 Παργινοί μαζί και Σουλιώτες που είχαν βρει καταφύγιο στην Πάργα μετά την κατάληψη του Σουλίου από τον Αλή Πασά, ανάγκαστηκαν να γίνουν πρόσφυγες στα νησιά του Ιονίου και να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους.

Francesco Hayez, Πρόσφυγες από την Πάργα. 1831. Πινακοθήκη Civica. Brescia. Ο Hayez εμπνεύστηκε από το ποίημα "Ι Profughi di Parga"(Οι Πρόσφυγες της Πάργας) (1820) του Ιταλού Giovanni Berchet, στο οποίο περιγράφεται το δράμα των κατοίκων της Πάργας που επέλεξαν το δρόμο της Προσφυγιάς για να αποφύγουν τις αγριότητες των Τούρκων και των Τουρκαλβανών του Αλή Πασά.  

 Η Πάργα, παραλιακή πόλη της Ηπείρου με αναπτυγμένη τη ναυτιλία, από τις αρχές του 15ου αιώνα βρισκόταν κάτω από την ηγεμονία των Ενετών, αλλά μετά την κατάλυση της ενετικής πολιτείας  από τον Ναπολέοντα, πέρασε στην κατοχή των Γάλλων μαζί με τα νησιά του Ιονίου. Το 1814 παραδόθηκε στους Άγγλους, οι οποίοι την κράτησαν για λίγα χρόνια και στη συνέχεια την παραχώρησαν-την πούλησαν- στους Τούρκους.Για την παράδοση της Πάργας στους Τούρκους κατηγορήθηκε ο Άγγλος αρμοστή των Ιονίων Νήσων Μαίτλαντ. Οι κάτοικοι της Πάργας, επειδή είχαν βοηθήσει τους Σουλιώτες, αποφάσισαν να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους και να περάσουν απέναντι στα Επτάνησα, για να γλιτώσουν από το εκδικητικό μένος του Αλή Πασά, ο οποίος προσπάθησε πολλές φορές μάταια να καταλάβει το κάστρο της.  

Χαρακτικό του 19ου αιώνα που απεικονίζει την Πάργα με το κάστρο της.

    Οι Παργινοί εγκατέλειψαν την πόλη τους, παίρνοντας μαζί τα ιερά κειμήλια και τις εικόνες των εκκλησιών. Λίγο πριν από την επίσημη παράδοση της πόλης από τους Άγγλους στους Τούρκους, που έγινε στα τέλη του Απριλίου του 1819, ανέσκαψαν τους οικογενειακούς τάφους τους, συγκέντρωσαν τα λείψανα των προγόνων τους στην πλατεία της αγοράς όπου τα έκαψαν, για να τα γλιτώσουν από τη βεβήλωση.

   Ο Διονύσιος Τσόκος (1820-1862), από τους πρώτους σημαντικούς ζωγράφους της μετεπαναστατικής Ελλάδας, απεικονίζει μία σκηνή με θέμα τη φυγή από την Πάργα. 

Διονύσιος Τσόκος, Η φυγή από την Πάργα. Μετά από το 1847. Εθνική Πινακοθήκη. Αθήνα. Στη βάρκα με το πανί βλέπουμε στριμωγμένους πρόσφυγες από την Πάργα, γυναίκες με παιδιά, άνδρες νέους και πιο ηλικιωμένους, καθώς και έναν κληρικό.

   Η παράδοση της Πάργας στους Τούρκους και η φυγή των Παργινών εντυπώθηκε στη λαϊκή συλλογική συνείδηση, όπως φαίνεται από το παρακάτω δημοτικό ιστορικό τραγούδι (ιστορικά ονομάζονται τα δημοτικά τραγούδια που αναφέρονται σε ιστορικά γεγονότα).

Της Πάργας

Τρία πουλιά απ' την Πρέβεζα διαβήκανε στην Πάργα. Το 'να κοιτάει την ξενιτιά, τ' άλλο τον Aϊ-Γιαννάκη, το τρίτο το κατάμαυρο μοιριολογάει και λέει: «Πάργα, Τουρκιά σε πλάκωσε, Τουρκιά σε τριγυρίζει. Δεν έρχεται για πόλεμο, με προδοσιά σε παίρνει. Βεζίρης δε σ' ενίκησε με τα πολλά τ' ασκέρια. Έφευγαν Τούρκοι σα λαγοί το παργινό τουφέκι, κι οι Λιάπηδες* δεν ήθελαν να 'ρτουν να πολεμήσουν. Είχες λεβέντες σα θεριά, γυναίκες αντρειωμένες, πότρωγαν* βόλια για ψωμί, μπαρούτι για προσφάγι. Τ' άσπρα* πουλήσαν το Χριστό, τ' άσπρα πουλούν και σένα. Πάρτε, μανάδες, τα παιδιά, παπάδες, τους Αγίους. Άστε, λεβέντες, τ' άρματα κι αφήστε το τουφέκι, σκάψτε πλατιά, σκάψτε βαθιά όλα σας τα κιβούρια, και τ' αντρειωμένα κόκαλα ξεθάψτε του γονιού σας. Τούρκους δεν επροσκύνησαν, Τούρκοι μην τα πατήσουν». Ν. Γ. Πολίτη, Εκλογαί από τα τραγούδια του ελληνικού λαού

Διονύσιος Τσόκος, Η φυγή από την Πάτρα. Μετά από το 1847. Εθνική Πινακοθήκη. Αθήνα. Ο ίδιος πίνακας σε παραλλαγή. Η φυγή με βάρκα από την Πάτρα.

Ο Ανδρέας Κάλβος αφιερώνει μία από τις ωδές του στην Πάργα
.
Οι τελευταίες στροφές από την εβδόμη ωδή "Εις την Πάργαν" του Ανδρέα Κάλβου

...

ιδ'

Σεῖς μόνοι ὁποὺ ἐκλαδεύατε

τὴν Παργινὴν ἐλαίαν,

σεῖς ἀπότον ἀθάνατον

λόγον μόνον ἐτράφητε,

ἐσεῖς ὦ ἀνδρεῖοι.

ιε'

Τὰ συνήθη χωράφια

ἀφίνοντες ἐφύγατε

τὸν ζυγόν, προτιμῶντες

τὴν πικρὰν ξενιτείαν

καὶ τὴν πενίαν.

ιστ' 

Πλήν, τῆς ἐπιστροφῆς

ἐχάραξεν ἡ ἡμέρα.

Πάντοτε οἱ ἐπουράνιοι

μεγαλόθυμον γένος

ὑπερασπίζουν. 

ιζ´.

Ἐκεῖ ὁποὺ ἐκαύσατε,

(ἑλληνικὴ φροντίδα!)

τῶν προγόνων τὰ λείψανα,

πάλιν ἡ πρόνοοι χεῖρες

ἐκεῖ σᾶς φέρνουν. 

 Σύγχρονη φωτογραφία με βάρκα πλήρης προσφύγων στα ελληνικά νησιά. Η εικόνα θυμίζει τους παραπάνω πίνακες του 19ου αιώνα.

Βλ.  http://www.tovima.gr/society/article/?aid=749616

http://users.uoa.gr/~nektar/arts/poetry/andreas_kalbos_wdai.htm
http://www.wga.hu/html_m/h/hayez/2hayez.html
http://ebooks.edu.gr/modules/ebook/show.php/DSGYM-C113/351/2365,8988/index01_02.html
http://www.wikiart.org/en/francesco-hayez/the-refugees-of-parga-1831
http://www.nationalgallery.gr/site/content.php?artist_id=4318
http://www.nationalgallery.gr/site/content.php?sel=1&artwork_id=64519