Ένα ποίημα του Λάμπρου Πορφύρα για τα Ερημοκκλήσια

Λάμπρος Πορφύρας, Τὰ ἐρημοκκλήσια

Δεκαπενταύγουστος...και θυμήθηκα ένα ποίημα του Λάμπρου Πορφύρα που με συγκινεί πολύ.  Μιλάει για ξεχασμένα ερημικά εκκλησάκια της εξοχής με σεμνές εικόνες της θλιμμένης Παναγίας, στολισμένες με αγριολούλουδα...

Νικόλαος Λύτρας (1883-1927, Το Παληό Εκκλησάκι.

Εἶναι στὰ ἐρημοκκλήσια ποὺ γκρεμίζονται

θλιμμένες Παναγίες, χλωμὲς εἰκόνες,

καὶ μοναχὰ ἀγαπᾶνε τὰ ἀγριολούλουδα -

κρινάκια, κυκλαμιές, σπάρτα, ἀνεμῶνες.

Σὰ θυμιατήρια ἀγροτικὰ κ᾿ ἐφήμερα,

σκόρπια ἢ δεμένα σ᾿ ἄτεχνο στεφάνι,

τὴν ἄνθινή τους τὴν ψυχὴ σκορπίζουνε

ψυχομαχώντας σ᾿ ἄυλο λιβάνι...

Θεόδωρος Ράλλης, Το λιβάνι, περίπου 1907. Εθνική Πινακοθήκη. Αθήνα.

Ἄχ, ὅποιος πάει ἐκεῖ μὲ τ᾿ ἀγριολούλουδα,

στὸ πρῶτον ἄγγιγμά του ἀνοίγει ἡ πόρτα,

ποὺ ὁλόγυρα οἱ φωλιὲς τὴν ἐπλουμίσανε,

τῆς λησμονιᾶς τὴν κέντησαν τὰ χόρτα.

Ἀνοίγει ἡ πόρτα ἔτσι ὅπου συνήθισε

νὰ τὴν ἀνοίγῃ μόνον ὁ ἀγέρας -

σάμπως νὰ τὴν ἀνοίγῃ ἡ Παναγιὰ

μὲ τὴν ἀνησυχία γλυκειᾶς μητέρας,

χαροκαμμένης γριᾶς, ποὺ τὴ λησμόνησαν

στὸ ἔρμο φτωχικό της καὶ προσμένει

κάποιους νἀρθοῦνε πέρ᾿ ἀπὸ μία θάλασσα

αἰώνια σκοτεινή, φουρτουνιασμένη...

Θεόδωρος Ράλλης (1852-1909), Κοπέλα στην εκκλησία.

Σπύρος Παπαλουκάς, Ξωκκλήσι στην Αίγινα, 1923.

http://users.uoa.gr/~nektar/arts/poetry/lampros_porfyras_poems.htm#%CE%A4%CE%91_%CE%95%CE%A1%CE%97%CE%9C%CE%9F%CE%9A%CE%9A%CE%9B%CE%97%CE%A3%CE%99%CE%91

https://paletaart.wordpress.com/2012/07/29/%CE%BB%CF%8D%CF%84%CF%81%CE%B1%CF%82-%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CE%BB%CE%B1%CE%BF%CF%82-lytras-nikolaos-1883-1927/

  https://paletaart3.wordpress.com/2013/12/14/%CF%80%CE%B1%CF%80%CE%B1%CE%BB%CE%BF%CF%85%CE%BA%CE%AC%CF%82-%CF%83%CF%80%CF%8D%CF%81%CE%BF%CF%82-spyros-papaloukas-1892-1957-part-ii/#jp-carousel-4077

https://www.nationalgallery.gr/el/sulloges/collection/sulloges/to-libani.html

Φως και Ελληνικό Καλοκαίρι. Νικόλαος Λύτρας και Οδυσσέας Ελύτης

Από το Ψάθινο Καπέλο στο Φως του Ελληνικού καλοκαιριού.

  Κατακαλόκαιρο! Μία θερμή Αυγουστιάτικη ημέρα είναι η σημερινή. Βρισκόμαστε στην "καρδιά" του ελληνικού Καλοκαιριού. Οι εκτυφλωτικές ακτίνες του ήλιου περιβάλλουν τα πάντα...όλα μεταμορφώνονται ή παραμορφώνονται και γίνονται ΦΩΣ. 

  Για αυτό, σκέφτηκα ένα πίνακα σύμβολο της ιδέας του φωτεινού ελληνικού καλοκαιριού, ένα έργο που αποτελεί εξαιρετικό δείγμα του πρώιμου μοντερνισμού στην ελληνική ζωγραφική δια χειρός ενός μεγάλου Έλληνα ζωγράφου, του Νικόλαου ή Νίκου Λύτρα (1883-1927). "Το ψάθινο καπέλο", ένα έργο ιδιότυπου ελληνικού εξπρεσιονισμού, αποπνέει την αίσθηση της θερμότητας από τον δυνατό ήλιο μίας καλοκαιρινής ημέρας σ' ένα ελληνικό νησί. 

Νίκος Λύτρας, Το ψάθινο καπέλο. Περίπου 1925. Εθνική Πινακοθήκη. Μια ηλιοκαμμένη μορφή (είναι γυναικεία) με λευκό-ιώδη πουκάμισο φορά ψάθινο καπέλο για να προστατευθεί από το φώς του κατακαλόκαιρου. Πίσω της ένα ξερό ελληνικό τοπίο με λευκά σπίτια που θυμίζουν αιγιοπελαγίτικο νησί. Πιθανόν πρόκειται για την Τήνο, το νησί από όπου καταγόταν ο ζωγράφος, ο οποίος ήταν γιος του επίσης μεγάλου ζωγράφου, του Νικηφόρου Λύτρα. Οι εξπρεσιονιστικές πινελιές μεταδίδουν περισσότερο τη διάθεση της παραίτησης και της γαλήνης από την καλοκαιρινή ραστώνη, παρά δημιουργούν αισθήματα αγωνίας, όπως συμβαίνει με τα έργα του ευρωπαϊκού εξπρεσιονισμού.

Νίκος Λύτρας, Βάρκα με πανί. 1925. Εθνική Πινακοθήκη.  Ένας ακόμα πίνακας με φωτεινό ελληνικό νησιωτικό τοπίο. Εικόνα μάλλον από την Τήνο.

   Οι εικόνες του ελληνικού καλοκαιρινού φωτός από τον Νικόλαο Λύτρα μου θύμισαν το παρακάτω απόσπασμα του Οδυσσέα Ελύτη, από το "Εν Λευκώ"

   "...Σιγά σιγά, μες στο κατακαλόκαιρο, το φως αφανίζει την Ελλάδα. Χωνεύει τα νησιά, εξουδετερώνει τις θάλασσες, αχρηστεύει τους ουρανούς. Μήτε που βλέπεις πια βουνά, μήτε δέντρα, μήτε πολιτείες, μήτε χώμα και νερό. Άφαντα όλα.

Πιωμένος φως – μονάχα μια σκιά μαύρη – ο άνθρωπος. Μια σκιά που μεγαλώνει, δυσανάλογα προστατευμένη από την ίδια του τη θυσία...

Νίκος Λύτρας, Θαλασσογραφία. Περίπου 1925. Εθνική Πινακοθήκη.

Νίκος Λύτρας, Άγιος Δημήτριος. Καριά. 1923. Εθνική Πινακοθήκη.

  Η αντίσταση σ’ ένα τέτοιο φως: να ποιο είναι το βαθύτερο νόημα της ελληνικής αρχιτεκτονικής.

Μέσα στη διαφάνεια, πιο διάφανος ακόμη, πιο λευκός, ο Παρθενώνας δικαιώνει μυστηριακά την ύπαρξή του την ώρα που το μεσημέρι το αττικό φτάνει στη μεγαλύτερή του ένταση κι όπου μονάχα νεράιδες τριγυρνάν μες στο θαμπωτικό διάστημα.

Η Ελλάδα στους χάρτες ανύπαρχτη.

Λες και βρήκε ο κόσμος το μακαρισμένο τέλος του σ’ αυτή την απόλυτη ισότητα...

Νίκος Λύτρας, Φάρος. 1925-1927. Εθνική Πινακοθήκη. Αθήνα

Νίκος Λύτρας, Χωράφια με στάχυα. 1920. Εθνική Πινακοθήκη. Αθήνα.

  Κι όμως, το ίδιο αυτό φως, το αστραφταβόλο, το καταιγιστικό, που αναιρεί την Ελλάδα μες στα μεσημέρια, την αποκαθιστά πάλι το ηλιοβασίλεμα κάτω από τα φαντασμαγορικά πυροτεχνήματα του δειλινού και αργότερα κάτω από την τρυφερή παρουσία της Σελήνης.

Τότε ξαναβρίσκει τον εαυτό της η Ελλάδα. Ξαναγίνεται αυτό που πραγματικά είναι. Ξαναπαίρνει στους χάρτες τη θέση που της αξίζει. Θέλω να πω τη θέση των ονείρων.”

(Απόσπασμα από το Ο. Ελύτης, Εν λευκώ, εκδ. Ίκαρος)

Νίκος Λύτρας, Άποψη της Ακρόπολης το Ηλιοβασίλεμα. Πινακοθήκη Λεβέντη.

https://el.wikipedia.org/wiki/Νικόλαος_Λύτρας

http://www.nationalgallery.gr/el/ζωγραφική-μόνιμη-έκθεση/painter/λυτρας-νικος.html

http://www.leventisgallery.org/explore-the-aglc/collections/the-greek-collection/painting/147

Στη θάλασσα το καλοκαίρι. Πίνακες του Ν. Λύτρα Στη θάλασσα το καλοκαίρι με πίνακες του Νίκου Λύτρα.

Στη θάλασσα

   Μεσούντος του καλοκαιριού και καθώς ο Αύγουστος είναι καθ 'οδόν, σκέφτηκα θαλασσινούς πίνακες ενός μεγάλου εκπροσώπου της νεοελληνικής ζωγραφικής, του Νικολάου (Nίκου) Λύτρα (1883-1927), ο οποίος ήταν γιος του Νικηφόρου. Ο Νίκος Λύτρας κατάφερε να απομακρυνθεί από τον ρομαντισμό και τον ακαδημαϊσμό του 19ου αιώνα, παρά το ότι σπούδασε στην Ακαδημία Τεχνών του Μονάχου, όπως και ο πατέρας του. Εισήγαγε στη νεοελληνική ζωγραφική στοιχεία του μοντερνισμού, τα οποία είναι εμφανή στους πίνακες που επέλεξα.

Ν. Λύτρας (1883-1927), Στο καράβι. Εθνική Πινακοθήκη. Αθήνα. Δύο κομψές κυρίες ταξιδεύουν με καράβι. Πίσω τους απλώνεται η θάλασσα.

Ν. Λύτρας, Στη βάρκα. Εθνική Πινακοθήκη. Αθήνα. Υπέροχες φωτοσκιάσεις και έντονα χρώματα που θεωρούνται στοιχεία του εξπρεσιονισμού.

Νικηφόρος Βρεττάκος, «Άπλωνα, θάλασσα»

Άπλωνα, θάλασσα, τα χέρια παντού,

Ζητώντας απ’ όλα βοήθεια κι αγάπη.

Όλα μου έδωσαν. Κ’ εκτός από τον

ομιλούντα σου φλοίσβο και τον

ρυακίζοντα ουρανό, η ψυχή μου

πήρε απ’ όλα, θησαύρισε

πράγματα. Κ’ έγινε ομοίωση,

σώμα μικρό του παντός. Η φωνή του

φωνή μου, φως μου το φως του.

Η ψυχή μου, ο κόσμος που γίνεται

λόγος. Η ψυχή μου, ο λόγος

που γίνεται κόσμος.

Νικηφόρος Βρεττάκος

Ν. Λύτρας, Αγοράκι στην παραλία. Ιδιωτική Συλλογή

Ν. Λύτρας, Ηλιοθεραπεία. Ιδιωτική Συλλογή.

http://www.nationalgallery.gr/site/content.php?sel=247&artwork_id=60622
http://www.nationalgallery.gr/site/content.php?artid=147

https://paletaart.wordpress.com/2012/07/29/%CE%BB%CF%8D%CF%84%CF%81%CE%B1%CF%82-%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CE%BB%CE%B1%CE%BF%CF%82-lytras-nikolaos-1883-1927/https://paletaart.wordpress.com/2012/07/29/%CE%BB%CF%8D%CF%84%CF%81%CE%B1%CF%82-%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CE%BB%CE%B1%CE%BF%CF%82-lytras-nikolaos-1883-1927/

Για την Ελλάδα και την ελληνικότητα. Οδυσσέας Ελύτης, Ο Μικρός Ναυτίλος και ελληνικά τοπία του Νίκου Λύτρα και Κωνσταντίνου Μαλέα

Οδυσσέας Ελύτης, Μικρός Ναυτίλος και ελληνικά τοπία
του Νίκου Λύτρα και του Κωνσταντίνου Μαλέα

   Για την ελληνικότητα και την Ελλάδα είχαμε σήμερα συζήτηση.  Τι είναι Ελλάδα και ελληνικότητα, ποια στοιχεία-συστατικά την συνθέτουν; Ο τόπος ως "χωροχρόνος", ως ιστορία; οι άνθρωποι, αυτοί που έζησαν, που ζουν και θα ζήσουν στον τόπο; Ξέρω πως δεν είναι εύκολη η απάντηση. Ας την αναζητήσουμε, λοιπόν στην ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη. Στο αύλο φως και το χρώμα του τόπου…ίσως γιατί έχουμε ανάγκη από φως και χρώμα στη ζωή μας; Θυμήθηκα αποσπάσματα από τον Μικρό Ναυτίλο του Οδυσσέα Ελύτη και τα φωτεινά ελληνικά τοπία δύο μοντερνιστών Ελλήνων ζωγράφων, του Νίκου Λύτρα (ήταν γιος του Νικηφόρου Λύτρα) και του Κωνσταντίνου Μαλέα, οι οποίοι μαζί με τον Κωνσταντίνο Παρθένη, έφεραν πνοή ανανέωσης στη νεοελληνική ζωγραφική των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα.  

  Ας ταξιδέψουμε, λοιπόν, με τον Μικρό Ναυτίλο του Οδυσσέα Ελύτη και ας αναζητήσουμε τη χαμένη ελληνικότητα μέσα από το βλέμμα του Νίκου Λύτρα και του Κωνσταντίνου Μαλέα. 

Νίκος Λύτρας, Βάρκα με πανί. 1925. Εθνική Πινακοθήκη.

Οδυσσέα Ελύτη, Ο Μικρός Ναυτίλος (αποσπάσματα)

ΧΙΙΙ

    Στις ακρογιαλιές του Ομήρου υπήρχε μια μακαριότητα, ένα μεγαλείο, που έφθασαν ως τις

ημέρες μας άθιχτα. Η πατούσα μας, που ανασκαλεύει την ίδιαν άμμο, το νιώθει. Περπατάμε χιλιάδες χρόνια, ο άνεμος ολοένα λυγίζει τις καλαμιές κι ολοένα εμείς υψώνουμε το πρόσωπο. Κατά πού; Ως πότε; Ποιοι κυβερνάνε;

 Νίκος Λύτρας, Φάρος. 1925-1927. Εθνική Πινακοθήκη.

Κωνσταντίνος Μαλέας, Θαλασσινό τοπίο. 1918-1920. Εθνική Πινακοθήκη.

   Μας χρειάζεται μια νομοθεσία που να διαμορφώνεται όπως το δέρμα επάνω μας τον καιρό που μεγαλώνουμε. Κάτι νεανικό και δυνατό συνάμα, σαν το εν δι' ύδατ' αενάοντα ή το θαλερόν κατά δάκρυ χέοντες. Έτσι που να μπορεί κείνο που γεννά ο άνθρωπος να ξεπερνά τον άνθρωπο δίχως να τον καταπιέζει.

Νίκος Λύτρας, Ο Κοκκιναράς. 1915-1927. Εθνική Πινακοθήκη.

ΧΙV

Τ' ανώτερα μαθηματικά μου τα έκανα στο Σχολείο της θάλασσας. Ιδού και μερικές πράξεις για παράδειγμα.

1. Εάν αποσυνδέσεις την Ελλάδα, στο τέλος θα δεις να σου απομένουν μια ελιά, ένα αμπέλι και ένα καράβι. Που σημαίνει: με άλλα τόσα την ξαναφτιάχνεις.

Νίκος Λύτρας, θαλασσογραφία. 1925. Εθνική Πινακοθήκη.

Κωνσταντίνος Μαλέας, Τοπίο. 1920-1921. Εθνική Πινακοθήκη

2. Το γινόμενο των μυριστικών χόρτων επί την αθωότητα δίνει πάντοτε το σχήμα κάποιου Ιησού Χριστού.

Νίκος Λύτρας, Άγιος Δημήτριος. Καριά. 1923. Εθνική Πινακοθήκη.

4. Όπου υπάρχουν συκιές υπάρχει Ελλάδα. Όπου προεξέχει το βουνό απ' τη λέξη του υπάρχει ο ποιητής. Η ηδονή δεν είναι αφαιρετέα.

5.  Ένα δειλινό στο Αιγαίο περιλαμβάνει τη χαρά και τη λύπη σε τόσο ίσες δόσεις που δε μένει στο τέλος παρά η αλήθεια.

Κωνσταντίνος Μαλέας, Σαντορίνη. 1924-1928. Εθνική Πινακοθήκη.

6. Κάθε πρόοδος στο ηθικό επίπεδο δεν μπορεί παρά να είναι αντιστρόφως ανάλογη προς την ικανότητα που έχουν η δύναμη κι ο αριθμός να καθορίζουν τα πεπρωμένα μας.

7. Ένας "Αναχωρητής" για τους μισούς είναι, αναγκαστικά, για τους άλλους μισούς, ένας "Ερχόμενος".

Κωνσταντίνος Μαλέας, Μέθανα. 1918-1920. Εθνική Πινακοθήκη.

http://www.nationalgallery.gr/site/content.php?sel=375
http://www.nationalgallery.gr/site/content.php?sel=247
http://www.nationalgallery.gr/site/content.php?sel=247&artist_id=4293