Πριν την Ανάσταση. Ένα ποίημα της Ζωής Καρέλλη και πίνακες με θέμα τη θρησκευτική ζωή (Θεόδωρος Ράλλης, Λουκάς και Απόστολος Γεραλής)

 Πριν την Ανάσταση

   Λίγες ώρες υπολείπονται από τον εορτασμό της Ανάστασης, που φέτος θα πραγματοποιηθεί στις 9 το βράδυ, αντί στις 12 τα Μεσάνυχτα...Προλαβαίνουμε ακόμα να περάσουμε κάποιες στιγμές περισυλλογής πριν την Ανάσταση, λίγες ακόμα στιγμές μοναχικής περίσκεψης πριν την υποτιθέμενη έκρηξη χαράς που θα ακολουθήσει...λίγες ακόμα στιγμές απομόνωσης πριν την έξοδο και το συνωστισμό...

Για αυτό, ας διαβάσουμε το ποίημα "Πριν την Ανάσταση" της Ζωής Καρέλλη και ας δούμε εικόνες ευλαβικής θρησκευτικής ζωής από τρεις ζωγράφους της νεοελληνικής ηθογραφίας, του Θεόδωρου Ράλλη, του Λουκά και Απόστολου Γεραλή.

Θεόδωρος Ράλλης (1852-1909), Μια στιγμή συλλογισμού.

Θεόδωρος Ράλλης (1852-1909), Εσωτερικό εκκλησίας. Εθνική Πινακοθήκη. Αθήνα.

Απόστολος Γεραλής  (1886-1983), Το άναμμα του καντηλιού. 1923.

Ίσως να ήταν περί το μεσονύχτι,
πριν ή μετά, δεν ξέρω, ξύπνησα
στο σκοτάδι όμως, θαρρείς,
δεν ανοίγουν τα μάτια.

Θεόδωρος Ράλλης (1852-1909), Νέα που κοιμάται στην εκκλησία.

Τι ώρα πηγαίναμε στην εκκλησία τότε;

Κάποτε δεν κοιμόμασταν, περιμένοντας,

ή μας έπιανε ύπνος ελαφρύς

και ξυπνούσαμε καλοδιάθετοι,

με τις πρώτες καμπάνες.

Απόστολος Γεραλής (1886-1983), Στην Εκκλησία.

Απόστολος Γεραλής (1886-1983), Στην Εκκλησία.

Απόστολος Γεραλής  (1886-1983), Το στόλισμα της εικόνας.

Θεόδωρος Ράλλης  (1852-1909), Το άναμμα του κεριού.

Χρόνια τώρα, δεν πηγαίνω στην εκκλησία.

Χάνεται μέσα μου η σημασία της,

ώσπου πια καθόλου... Είναι δυνατόν,

τίποτα να μην απομένει

απ’ την εύχαρη του ανθρώπου ηλικία;

Πόσο είχα παρακαλέσει, ώσπου έπαψα.

Ανάσταση περίμενα απ’ τις φτωχές μου

αισθήσεις, του σώματος. Αν όχι τίποτ’ άλλο,

τώρα, που δεν πιστεύω, γνωρίζω

την αμαρτία μου.

Πόσο ήταν ωραία, τότε...

Στεκόμασταν στον αυλόγυρο,

γεμάτον κόσμο ελεύθερο. Γελούσαν,

μιλούσαν οι άνθρωποι.

Η ορθοδοξία

αφήνει ακέριο το πνεύμα της προσφοράς.

Ελεύθερα να προσέλθω σε σένα, Κύριε.

Οι άνθρωποι φαίνονταν ξεκούραστοι,

την γιορτή περιμένοντας, το αύριο

νά ’ρθει της χαρούμενης μέρας,

έλαμπε το βλέμμα, το πρόσωπο.

Θεόδωρος Ράλλης (1852-1909), Προσευχή σε ελληνική εκκλησία. Μονπαρνάς. 1876.

Θεόδωρος Ράλλης (1852-1909), Κοπέλα που ακουμπά σε στασίδι.

Θεόδωρος Ράλλης Θεόδωρος Ράλλης (1852-1909), Μία στιγμή ξεκούρασης.

Θεόδωρος Ράλλης  (1852-1909), Μία στιγμή περισυλλογής.

Με πνίγει τούτο το σκοτάδι.

Δεν θέλω ν’ ανάψω το μέτριο φως.

Θα μου στερήσει τα ενθύμια που βλέπω,

τα πράγματα ορίζοντας γύρω μου.

Πώς περιμέναμε την Ανάσταση!

Δίχως αμφιβολία έρχονταν η Λαμπρή,

«Αναστάσεως ημέρα λαμπρυνθώμεν λαοί».

Άνοιγαν οι πύλες, η πομπή προχωρούσε

με ψαλμούς κι' εξαπτέρυγα, άστραφταν

τα πολύτιμα, άναβαν μυριάδες τα κεριά

των χριστιανών, φλόγες πίστης,

σημείο χαράς.

Μιαν μικρήν εικόνα της Ανάστασης

είχε η ενορία μας. Σπρωχνόμασταν

για ν’ ασπαστούμε, οχλαγωγή. Γελούσαν

χαρούμενοι οι πιστοί, στα χέρια

κόκκιν’ αυγά, άναβαν βεγγαλικά

κι οι μεγαλύτεροι σαν τα παιδιά.

Απόστολος Γεραλής (1886-1983), Προσευχή, 1914.

Θεόδωρος Ράλλης (1852-1909), η προσφορά της λαμπάδας.

«Ουκ έστιν ώδε αλλ’ ηγέρθη».

Μένω ξαπλωμένος, δεν ανάβω το φως,

δεν περιμένω τίποτα.

Δεν πάω με τους άλλους να μοιραστώ

την πλάνη της χαράς.

Χαρά δεν υπάρχει;

Υπάρχει πάντα η ανάσταση,

όχι ορισμένη και πιθανή,

υπάρχει απίθανη περίλαμπρη δόξα,

η φωτεινή έκσταση, δεν μπορούν

δίχως αυτήν οι άνθρωποι,

που περιμένουν σε νηστεία και προσευχή.

Θεόδωρος Ράλλης (1852-1909), Ευλάβεια.

Θεόδωρος Ράλλης (1852-1909), Ικεσία.

«Ουκ έστιν ώδε αλλ’ ηγέρθη».

Ακόμα δεν ήρθε η ώρα, φαίνεται.

Δεν ακούω τους χαρμόσυνους ήχους.

Πόσο ακόμα και τότε, σαν η καταστροφή

της άρνησης, η αμφιβολία είχεν αρχίσει,

με συγκινούσε βαθιά η χαρά

πάνδημη του κόσμου συμμετοχή, στην γιορτή.

Απόστολος Γεραλής, Ανάβοντας τις κανδήλες.

«Χριστός ανέστη». Ύμνος κι οι κρότοι

των όπλων κι όλες οι καμπάνες μαζί,

σ’ όλην την πόλη κι οι άνθρωποι

όλοι μαζί είχαν την ίδια χαρά,

τέλειωνε η προσφορά της προσπάθειας,

τους πένθους, της συλλοής.

Κοιτάζω το παρελθόν.

Δεν σ’ αρνιέμαι, Κύριε, της αγάπης,

της ανάστασης ένδοξης του ανθρώπου.

Πολλή με σκεπάζει αμαρτία της γνώσης,

όμως θα περιμένω μιαν αρχή της αγάπης

ξανά, που δίνεται παρηγοριά

της θλιμμένης επίμονης σκέψης.

Θεόδωρος Ράλλης (1852-1909), Το καταφύγιο.

Απόστολος Γεραλής ((1886-1983), Κοπέλα που προσεύχεται.

Αρχή, χαραυγή,

«ήν δε όρθρου βαθέος...»

Να πιστέψουμε στην ημέρα της ζωής.

Ελπίδες, αναμνήσεις δεν αρκούν

οι κόποι. Η σκέψη θολώνει

το κόκκινο της θυσίας αίμα.

Πρέπει το σώμα να σηκωθεί,

να πάει με τους άλλους μαζί, να χαρεί

την γιορτή, την απλή χαρά,

να δεχτεί την πλούσια συμμετοχή,

να παραδεχτεί τη χαρά προσιτή.

Ανάσταση να χαρεί, λευτεριά

ύστερ’ απ’ το πλήθος του πόνου,

πίστη, την αγάπη του ανθρώπου.

Από τη συλλογή Της μοναξιάς και της έπαρσης (1951)

Λουκάς Γεραλής (1875-1958), Στην Εκκλησία.

Λουκάς Γεραλής (1875-1958), Ανάβοντας το καντήλι.

Θεόδωρος Ράλλης (1852-1909), Μετά τη Θεία Λειτουργία.

Ζωή Καρέλλη, Πριν την Ανάσταση

Πίνακες του Λουκά Γεραλή

Πίνακες του Λουκά Γεραλή-Νικίας

Πίνακες του Απόστολου Γεραλή

Πίνακες του Απόστολου Γεραλή-Νικίας

Πίνακες του Θεόδωρου Ράλλη

Θεόδωρος Ράλλης, Εσωτερικό Εκκλησίας, Εθνική Πινακοθήκη

Πίνακες του Θεόδωρου Ράλλη-Νικίας

Πρωτομαγιάτικο στεφάνι. Πίνακες του Απόστολου και Λουκά Γεραλή για την Πρωτομαγιά.

Πρωτομαγιά. Δύο πίνακες  με πρωτομαγιάτικα στεφάνια

   Επειδή σήμερα γιορτάζεται επίσημα η  Πρωτομαγιά, ιδού δύο ηθογραφικοί πίνακες των αδελφών Λουκα και Απόστολου Γεραλή με το ίδιο πρωτομαγιάτικο θέμα: Μία γυναίκα ντυμένη με παραδοσιακή φορεσιά κάνει το στεφάνι της Πρωτομαγιάς με λουλούδια.

Λουκάς Γεραλής (1878-1953), Πρωτομαγιά. Ιδιωτική Συλλογή. Σε κλειστό χώρο ετοιμάζει με προσοχή το πρωτομαγιάτικο στεφάνι. Στο καρεκλάκι που βρίσκεται δίπλα της βλέπουμε ένα καλάθι με λουλούδια.

Απόστολος Γεραλής (1886-1983), Το μαγιάτικο στεφάνι. Ιδιωτική Συλλογή. Στην αυλή ενός αγροτικού σπιτιού η γυναίκα κάνει το πρωτομαγιάτικο στεφάνι με λουλούδια που βρίσκονται στον πάγκο.

https://paletaart.files.wordpress.com/2012/06/ceb3ceb5cf81ceb1cebbceaecf82-cebbcebfcf85cebaceaccf82-the-first-of-may.jpg

https://paletaart.wordpress.com/2012/06/24/%CE%B3%CE%B5%CF%81%CE%B1%CE%BB%CE%AE%CF%82-%CE%B1%CF%80%CF%8C%CF%83%CF%84%CE%BF%CE%BB%CE%BF%CF%82-geralis-apostolos-1886-1983/%CE%B3%CE%B5%CF%81%CE%B1%CE%BB%CE%AE%CF%82-%CE%B1%CF%80%CF%8C%CF%83%CF%84%CE%BF%CE%BB%CE%BF%CF%82-%CF%84%CE%BF-%CE%BC%CE%B1%CE%B3%CE%B9%CE%AC%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%BF-%CF%83%CF%84%CE%B5%CF%86%CE%AC/

Στην εκκλησία. Ποιήματα και πίνακες ζωγραφικής

Ποιήματα και πίνακες ζωγραφικής για την εκκλησία και την προσευχή. Κωνσταντίνος Καβάφης, Άγγελος Βλάχος, Γεώργιος Δροσίνης, Γιάννης Ρίτσος, Απόστολος και Λουκάς Γεραλής

     Σκέφτομαι ότι για ακόμη μια χρονιά αρχίζει η Μεγάλη Εβδομάδα. Για κάποιους είναι εποχή για εκκλησία και προσευχή, εποχή για περισυλλογή και ενδοσκόπηση. Θυμήθηκα το ποίημα του Καβάφη, Στην εκκλησία. Ένα από τα λίγα "Βυζαντινά" ποιήματα του. Η εκκλησία γίνεται το σκηνικό για την παράσταση μίας τελετουργίας που για το ποιητικό υποκείμενο συνδέεται συνειρμικά με τον "ένδοξο Βυζαντινισμό"... 

Κ. Καβάφης,  Στην εκκλησία

Την εκκλησίαν αγαπώ — τα εξαπτέρυγά της,
τ’ ασήμια των σκευών, τα κηροπήγιά της,
τα φώτα, τες εικόνες της, τον άμβωνά της.

Εκεί σαν μπω, μες σ’ εκκλησία των Γραικών·
με των θυμιαμάτων της τες ευωδίες,
μες τες λειτουργικές φωνές και συμφωνίες,
τες μεγαλοπρεπείς των ιερέων παρουσίες
και κάθε των κινήσεως τον σοβαρό ρυθμό —
λαμπρότατοι μες στων αμφίων τον στολισμό —
ο νους μου πηαίνει σε τιμές μεγάλες της φυλής μας,
στον ένδοξό μας Βυζαντινισμό.

   Οι αδελφοί Λουκάς και Απόστολος Γεραλής  (1875-1958 και 1886-1983), ζωγράφοι με καταγωγή από τη Μυτιλήνη, απεικονίζουν σκηνές από τη θρησκευτική ζωή των απλών, καθημερινών ανθρώπων. Συγκινητικές εικόνες προσευχής μπροστά στα εικονίσματα σε σεμνές φτωχικές εκκλησιές. Τα έργα τους συνεχίζουν τον Ακαδημαϊσμό και τα ηθογραφικά θέματα των ζωγράφων της Σχολής του Μονάχου.
   Οι εικόνες από τις εκκλησίες των αδελφών Γεραλή δε θυμίζουν το λαμπρό Βυζαντινισμό του Καβάφη. 

Λουκάς Γεραλής (1875-1958), Στην εκκλησία. Μία μαυροφορεμένη γυναίκα μαζί μ' ένα κοριτσάκι στέκονται μπροστά στην εικόνα.

...Και ένα τρυφερό ποίημα του Γεωργίου Δροσίνη που περιγράφει λυρικά το "ρημαγμένο" παρεκκλήσι την εποχή της Άνοιξης, ένα Απριλιάτικο σούρουπο. 

Γεώργιος Δροσίνης, Ἑσπερινός

Στὸ ρημαγμένο παρακκλήσι
τῆς Ἄνοιξης τὸ θεῖο κοντύλι
εἰκόνες ἔχει ζωγραφίσει
μὲ τ᾿ ἀγριολούλουδα τ᾿ Ἀπρίλη.

Ὁ ἥλιος, γέρνοντας στὴ δύση,
μπροστὰ στοῦ ἱεροῦ τὴν πύλη
μπαίνει δειλὰ νὰ προσκυνήσῃ
κι ἀνάφτει ὑπέρλαμπρο καντήλι.

Σκορπάει γλυκειὰ μοσκοβολιὰ
δάφνη στὸν τοῖχο ριζωμένη -
θυμίαμα ποὺ καίει ἡ Πίστις -

καὶ μία χελιδονοφωλιά,
ψηλὰ στὸ νάρθηκα χτισμένη,
ψάλλει τὸ Δόξα ἐν Ὑψίστοις..

Αποστολος Γεραλής (1886-1983), Προσευχή. Σε φτωχικό εκκλησάκι προσεύχονται. Το κοριτσάκι είναι ξυπόλητο...

Απόστολος Γεραλής, Κορίτσι που προσεύχεται. Μία απόλυτα ιδιωτική κατανυκτική στιγμή. Η στιγμή της προσευχής!  Παρακλήσεις και ευχαριστίες, ελπίδες και προσδοκίες, ευγνωμοσύνη και μετάνοια...

Μας προτρέπει να  ακούσουμε τα "σήμαντρα των εξοχικών εκκλησιών" στην εξαίσια ποιητική σύνθεση "Εαρινή Συμφωνία", που είναι ο νεανικός ύμνος του Γιάννη Ρίτσου για την Άνοιξη και τον έρωτα.

Γιάννης Ρίτσος, Εαρινή Συμφωνία
(απόσπασμα)

Άκου τα σήμαντρα
των εξοχικών εκκλησιών.
Φτάνουν από πολύ μακριά
από πολύ βαθιά.
Απ’ τα χείλη των παιδιών
απ’ την άγνοια των χελιδονιών
απ’ τις άσπρες αυλές της Κυριακής
απ’ τ’ αγιοκλήματα και τους περιστεριώνες
των ταπεινών σπιτιών.

Άκου τα σήμαντρα
των εαρινών εκκλησιών.
Είναι οι εκκλησίες
που δε γνώρισαν τη σταύρωση
και την ανάσταση.

Γνώρισαν μόνο τις εικόνες
του Δωδεκαετούς
που ‘χε μια μάνα τρυφερή
που τον περίμενε τα βράδια στο κατώφλι
έναν πατέρα ειρηνικό που ευώδιαζε χωράφι
που ‘χε στα μάτια του το μήνυμα
της επερχόμενης Μαγδαληνής.

Χριστέ μου
τι θα ‘τανε η πορεία σου
δίχως τη σμύρνα και το νάρδο
στα σκονισμένα πόδια σου;

...

Λουκάς Γεραλής, Ανάβοντας το κανδήλι. Ανάβει το κανδήλι μπροστά σ' υπέροχο ξυλόγλυπτο τέμπλο.

...Και ένα ποίημα που κάποτε μάθαιναν από μνήμης οι μικροί μαθητές...

Άγγελος Βλάχος, Το εκκλησάκι

Εἰς τὸ βουνὸ ψηλὰ ἐκεῖ
εἶν᾿ ἐκκλησιὰ ἐρημική,
τὸ σήμαντρό της δὲ χτυπᾶ,
δὲν ἔχει ψάλτη οὔτε παπά.

Ἕνα καντήλι θαμπερὸ
καὶ ἕναν πέτρινο σταυρὸ
ἔχει στολίδι μοναχὸ
τὸ ἐκκλησάκι τὸ φτωχό.

Ἀλλ᾿ ὁ διαβάτης σὰν περνᾶ
στέκεται καὶ τὸ προσκυνᾶ
καὶ μὲ εὐλάβεια πολλὴ
τὸν ἄσπρο του σταυρὸ φιλεῖ.

Ἐπάνω στὸ σταυρὸ ἐκεῖ
εἶναι εἰκόνα μυστικὴ
μ᾿ αἷμα τὴν ἔγραψε ὁ Θεὸς
καὶ τὴν λατρεύει ὁ λαός.

Απόστολος Γεραλής, Το άναμμα του καντηλιού. 1923. Ανάβει το καντήλι στο εικονοστάσι του σπιτιού. Στον τοίχο δεξιά κρέμονται οι πασχαλινές λαμπάδες.

http://www.kavafis.gr/poems/content.asp?id=93&

http://users.uoa.gr/~nektar/arts/poetry/gewrgios_drosinhs_poems.htm#ΕΣΠΕΡΙΝΟΣ

http://users.uoa.gr/~nektar/arts/poetry/aggelos_blaxos_poems.htm#ΤΟ_ΕΚΚΛΗΣΑΚΙ

https://paletaart.wordpress.com/2012/06/24/%CE%B3%CE%B5%CF%81%CE%B1%CE%BB%CE%AE%CF%82-%CE%BB%CE%BF%CF%85%CE%BA%CE%AC%CF%82-loukas-geralis-1875-1958/

https://itzikas.wordpress.com/%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CF%80%CE%BF%CE%AF%CE%B7%CF%83%CE%B7-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CF%84%CE%BF%CF%85%CF%82-%CF%80%CE%BF%CE%B9%CE%B7%CF%84%CE%AD%CF%82/%CE%B1%CF%86%CF%81%CE%B9%CE%BA%CE%AC%CE%BD%CE%BF%CE%B9-%CF%80%CE%BF%CE%B9%CE%B7%CF%84%CE%AD%CF%82/%CF%80%CE%BF%CE%B9%CE%B7%CF%83%CE%B7-%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CF%80%CE%B1%CE%B9%CE%B4%CE%B9%CE%B1-%CE%AD%CE%BB%CE%BB%CE%B7%CE%BD%CE%B5%CF%82-%CF%80%CE%BF%CE%B9%CE%B7%CF%84%CE%AD%CF%82/
http://www.artnet.com/artists/apostolos-geralis/past-auction-results

http://www.nikias.gr/view_artist_additional.php?prod_id=83&mode=paintings