Η Γέννηση του Χριστού στη ζωγραφική και την ποίηση. H μουσική των Αγγέλων.

Τα Χριστούγεννα στη ζωγραφική. Η Μουσική των Αγγέλων

Παραμονή Χριστουγέννων σήμερα!

Aς γιορτάσουμε τα Χριστούγεννα με τη μουσική των Αγγέλων. Ας γιορτάσουμε με τις μουσικές συναυλίες που δόθηκαν από τους Αγγέλους στη σεμνή φάτνη της Γέννησης. Δυστυχώς, δεν μπορούμε να τις ακούσουμε, αλλά μπορούμε να φανταστούμε ότι τις ακούμε...και ας διαβάσουμε το ποίημα του Γιώργου Θέμελη, Φάτνη.
  Από τους τέσσερις Ευαγγελιστές μόνο οι δύο, ο Ματθαίος και ο Λουκάς αφηγούνται το γεγονός της Γέννησης του Ιησού Χριστού. Από αυτούς τους δύο, μόνο ο Λουκάς αναφέρεται στην υμνολογία, στη δοξαλογία των Αγγέλων εκείνη τη νύχτα της Γέννησης στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας.
...Ξαφνικά εμφανίστηκαν στρατιές αγγέλων να υμνούν τον Θεό: "Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία."  

 Στο Κεφ. Β' 13-15 ο Ευαγγελιστής περιγράφει σύντομα την εμφάνιση των Αγγέλων και παραθέτει τον ύμνο τους:

"καὶ ἐξαίφνης ἐγένετο σὺν τῷ ἀγγέλῳ πλῆθος στρατιᾶς οὐρανίου αἰνούντων τὸν Θεὸν καὶ λεγόντων• (14) Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία. {15} Καὶ ἐγένετο ὡς ἀπῆλθον ἀπ' αὐτῶν εἰς τὸν οὐρανὸν οἱ ἄγγελοι, καὶ οἱ ἄνθρωποι οἱ ποιμένες εἶπον πρὸς ἀλλήλους• Διέλθωμεν δὴ ἕως Βηθλέεμ καὶ ἴδωμεν τὸ ῥῆμα τοῦτο τὸ γεγονὸς ὃ ὁ Κύριος ἐγνώρισεν ἡμῖν".

Η σύντομη αυτή αναφορά του Ευαγγελιστή Λουκά έχει εμπνεύσει πολλούς ζωγράφους να απεικονίσουν τη σκηνή της Γέννησης με τους Αγγέλους να δοξολογούν τον Θεό, παίζοντας μουσική.  Ιδού, λοιπόν, μία μικρή επιλογή από αγαπημένες μου μουσικές συναυλίες των Αγγέλων που δεν τις έχω ακούσει, αλλά τις έχω δει....  Θα ξεκινήσω από ένα υπέροχο έργο, δια χειρός του Γερμανού Matthias Grünewald (1470-1528) που απεικονίζει τη Γέννηση.  Η Παναγία κρατά με τρυφερότητα τον νεογέννητο Χριστό, ενώ οι άγγελοι δίνουν συναυλία και δοξολογούν τη Γέννησή του.

Matthias Grünewald,  Η Γέννηση και η Συναυλία των Αγγέλων από το εικονοστάσιο του

Isenheim. Περίπου 1512-1516. Ο κορυφαίος της ορχήστρας είναι ένας άγγελος που παίζει τσέλο.

Matthias Grünewald,  H Συναυλία των Αγγέλων. Λεπτομέρεια. Ένας άγγελος παίζει τσέλο....

Ένας ακόμα υπέροχος πίνακας από τους πιο αγαπημένους. Αποτυπώνεται αριστοτεχνικά η ονειρική ατμόσφαιρα της εξαίσιας μελωδίας του ύμνου των Αγγέλων.

Pierro Dela Francesca, Η Γέννηση. 1470-1475. Εθνική Πινακοθήκη. Λονδίνο. Σαν όνειρο η εικόνα... Οι Άγγελοι δοξολογούν τον νεογέννητο Ιησού Χριστό υπό τη μουσική του αναγεννησιακού λαούτου. Γλυκύτατη η μορφή της Παναγίας που γονατιστή προσεύχεται για τον Γιο της.

Mία ακόμα ονειρική εικόνα που αγαπώ πολύ δια χειρός της Marianne Stokes, της Αυστριακής ζωγράφου που εγκαταστάθηκε στην Αγγλία και βρέθηκε υπό την επιρροή των Προραφαηλιτών. Δύο αγγελάκια παίζουν αρχαία λύρα στο νεογέννητο Ιησού!

Marianne Stokes, Άγγελοι ψυχαγωγούν το Θείο Βρέφος. 1893.  Εξαίσια αγγελική μελωδία στον αχυρώνα. Η Παναγία με κλειστά τα μάτια ακούει μαγεμένη.

Για τη μουσική των Αγγέλων μιλά και το παρακάτω ποίημα του Γιώργου Θέμελη.

III. Φάτνη

Μέσα μας γίνεται η Γέννηση.

Έξω στέκει το σχήμα της –

Μας φανερώνεται.

Εδώ που στήσαμε τη φάτνη,

Εδώ που κρεμάσανε το άστρο,

Είναι σα μια μεγάλη πέτρα –

Πέτρα υψηλή, μετέωρη.

Ένα πυκνό σημείο αιωνιότητας.

Το Βρέφος, ο Ιωσήφ και η Μαρία,

Τ’ αγαθά ζώα. Οι Άγγελοι

Σταματημένοι σε μια πτήση

Ψηλά, στη σιωπή, παίζοντας όργανα.

Άρπα, κορνέτα, βιολί και φυσαρμόνικα.

Ακίνητοι σαν από πορσελάνη,

Με σιωπή απόλυτη, μουσική.

(Η Νύχτα απλώνεται σαν την ηχώ

Αυτής της μουσικής, της σιωπής,

Της μουσικής των Αγγέλων μέσα μας, έξω μας).

Αν στέκουν εδώ, πετούν εκεί,

Στον άλλο χώρο∙ αντλούν

Αίμα σκληρό απ’ το αίμα μας,

Αγάπη απ’ την αγάπη μας.

Παίρνουν τα όνειρά μας και τα ψηλώνουν.

Η Μάνα στέκει κοντά τους ακίνητη,

Σαν από πορσελάνη, αγγίζει τα εύθραυστα πόδια τους.

Βλέπει το αόρατο στο μαγικό καθρέφτη του ορατού.

Τι τώρα, τι πάντα.

Ω καθαρότατη ψυχή,

Άμωμη, αμόλυντη, ανυπόκριτη.

Ο χρόνος ανοίγει σαν το φεγγίτη που μας φωτίζει.

Τα παίρνουμε και τα πλαγιάζουμε

Μέσα σ’ ένα κουτί να κοιμηθούν

Πάνω σε χάρτινο άχυρο να μη ραγίσουν.

***

Από το ποιητικό έργο Η Μόνα παίζει (1961)

Adolphe William Bouguereau, Το τραγούδι των Αγγέλων. 1881. ...και το βιολί στη δοξολογία της Γέννησης. Ένας επίσης ονειρεμένος πίνακας. Παναγία και νεογέννητος Χριστός έχουν μαγευτεί από τη μελωδία των Αγγέλων. 

Ένας διάσημος πίνακας της Αναγέννησης που απεικονίζει τη χαρά της μουσικής μυσταγωγίας της Γέννησης και αποτυπώνει αριστοτεχνικά τη χαρμοσύνη ατμόσφαιρα της στιγμής. Στρατιές από χαρούμενα αγγελάκια χορεύουν και δοξολογούν πάνω από την ταπεινή φάτνη του Ιησού Χριστού, ενώ ξεχωρίζουν τρεις άγγελοι να άδουν τον ύμνο. Θεωρείται σπάνιο θέμα στην εικονογραφία της Γέννησης. 

Sadro Botticelli, Η Μυστική Γέννηση. 1500-1501. Εθνική Πινακοθήκη. Λονδίνο.  O μόνος υπογεγραμμένος πίνακας δια χειρός του Botticelli. Οι Άγγελοι δεν παίζουν μουσική, αλλά χορεύουν.

https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%94%CF%8C%CE%BE%CE%B1_%CE%B5%CE%BD_%CF%85%CF%88%CE%AF%CF%83%CF%84%CE%BF%CE%B9%CF%82_%CE%98%CE%B5%CF%8E_...

http://www.artinsociety.com/the-isenheim-altarpiece-pt-1-pestilence-and-the-concert-of-angels.html
https://www.wikiart.org/en/matthias-grunewald/nativity-and-concert-of-angels-from-the-isenheim-altarpiece-central-panel-1516
https://en.wikipedia.org/wiki/The_Mystical_Nativity
https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/piero-della-francesca-the-nativity
https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/great-works/great-works-the-nativity-1470-75-by-piero-della-francesca-8426410.html
https://www.revolvy.com/page/Marianne-Stokes
https://en.wikipedia.org/wiki/File:Marianne_Stokes_-_Angels_Entertaining_the_Holy_Child.jpg
https://uploads2.wikiart.org/images/william-adolphe-bouguereau/song-of-the-angels-1881.jpg

Μεγάλη Τρίτη. Το τροπάριο της Κασσιανής και πίνακες ζωγραφικής με θέμα τη Μετανοούσα Μαρία Μαγδαληνή

Το τροπάριο της Κασσιανής

  Μεγάλη Τρίτη σήμερα! Έχει αρχίσει η Μεγάλη Εβδομάδα για ακόμη μια φορά. Το βράδυ της Μεγάλης Τρίτης ψάλλεται στις εκκλησίες ο όρθρος της Μεγάλης Τετάρτης. Πρόκειται για μία από τις μελωδικότερες ακολουθίες της εκκλησίας μας. Το τελευταίο τροπάριο της ακολουθίας είναι το γνωστό τροπάριο της λόγιας ποιήτριας του Βυζαντίου Κασσιανής, ένας από τα πιο λυρικά άσματα της εκκλησιαστικής ποίησης. Το ποιητικό υποκείμενο ταυτίζεται με μία μετανοούσα αμαρτωλή γυναίκα που απευθύνεται προς τον Κύριο και ζητά συγχώρεση. Η Κασσιανή εμπνεύστηκε το ιδιόμελο αυτό τροπάριο από τα λόγια των Ευαγγελιστών, που δεν αναφέρονται στη Μαρία τη Μαγδαληνή, όπως πολλοί πιστεύουν, αλλά στην ανώνυμη αμαρτωλή γυναίκα, τη μοιχαλίδα, που ο Χριστός έσωσε από λιθοβολισμό του  πλήθους  για το ηθικό της παράπτωμα, με τη γνωστή φράση: «Ο αναμάρτητος πρώτος τον λίθον βαλέτω επ’ αυτήν».  Η αμαρτωλή γυναίκα αισθάνθηκε την ανάγκη να εκφράσει στον Χριστό την ευγνωμοσύνη της και να ζητήσει συγχώρεση και έλεος για τα παραπτώματά της. Για αυτό, πηγαίνει με μύρα στο σπίτι του Σίμωνα του Φαρισαίου του λεπρού όπου βρισκόταν ο Χριστός και εκεί ζητά εξιλέωση και εκδηλώνει τη μετάνοιά της, πλένοντας τα πόδια του Ιησού με μύρα και σκουπίζοντάς τα με τα ξέπλεκα μαλλιά της.
   Η αμαρτωλή γυναίκα εσφαλμένα απεικονίζεται από τους περισσότερους ζωγράφους ως Μαρία Μαγδαληνή Μετανοούσα. Ωστόσο, δεν υπάρχει κάποια αναφορά στους Ευαγγελιστές που να οδηγεί στην ταύτιση με την Μαρία Μαγδαληνή.  Τρεις από τους τέσσερις Ευαγγελιστές, ο Λουκάς, ο Ματθαίος και ο Μάρκος αναφέρουν στα ευαγγέλιά τους το περιστατικό, αλλά αφήνουν τη γυναίκα ανώνυμη. Δηλαδή, δεν την ταυτίζουν με τη Μαρία Μαγδαληνή.
   Επιλέγω κάποιες από τις απεικονίσεις της Αμαρτωλής Μαγδαληνής για να πλαισιώσω τους υπέροχους στίχους της Κασσιανής. Είναι πίνακες-πορτρέτα της μετανοούσας αμαρτωλής γυναίκας από τέσσερις σημαντικούς καλλιτέχνες, τον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο, τον Carravagio, τον  Georges De La Tour και τον William Adolphe Bougeureau, που εκφράζουν με δύναμη και λυρισμό τη συναισθηματική ένταση...

Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, ο επονομαζόμενος El Greco, H Μαρία Μαγδαληνή Μετανοούσα. Λεπτομέρεια. 1585-1590. Cau Ferrat Μουσείο. O Θεοτοκόπουλος έχει απεικονίσει σε διάφορες παραλλαγές τη μορφή της αμαρτωλής Μαρίας Μαγδαληνής (Βλ. τις απεικονίσεις στο https://annagelopoulou.blogspot.gr/2014/04/el-greco.html).

Caravaggio, H Μετανοούσα. 1594-1595. Doria Pamphilij Πινακοθήκη. Ρώμη.

Κύριε, ἡ ἐν πολλαῖς ἁμαρτίαις περιπεσοῦσα γυνή,

τὴν σὴν αἰσθομένη θεότητα, μυροφόρου ἀναλαβοῦσα τάξιν,

ὀδυρομένη, μύρα σοι, πρὸ τοῦ ἐνταφιασμοῦ κομίζει.

Οἴμοι! λέγουσα, ὅτι νύξ μοι ὑπάρχει, οἶστρος ἀκολασίας,

ζοφώδης τε καὶ ἀσέληνος ἔρως τῆς ἁμαρτίας.

Δέξαι μου τὰς πηγὰς τῶν δακρύων,

ὁ νεφέλαις διεξάγων τῆς θαλάσσης τὸ ὕδωρ·

κάμφθητί μοι πρὸς τοὺς στεναγμοὺς τῆς καρδίας,

ὁ κλίνας τοὺς οὐρανοὺς τῇ ἀφάτῳ σου κενώσει.

εσύ που έγειρες τον ουρανό και κατέβηκες στη γης.

Καταφιλήσω τοὺς ἀχράντους σου πόδας,

ἀποσμήξω τούτους δὲ πάλιν τοῖς τῆς κεφαλῆς μου βοστρύχοις·

ὧν ἐν τῷ παραδείσῳ Εὔα τὸ δειλινόν,

κρότον τοῖς ὠσὶν ἠχηθεῖσα, τῷ φόβῳ ἐκρύβη.

Ἁμαρτιῶν μου τὰ πλήθη καὶ κριμάτων σου ἀβύσσους

τίς ἐξιχνιάσει, ψυχοσῶστα Σωτήρ μου;

Μή με τὴν σὴν δούλην παρίδῃς, ὁ ἀμέτρητον ἔχων τὸ ἔλεος.

Georges De La Tour, H Μετανοούσα Μαρία Μαγδαληνή. Γύρω στα 1640. Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης. Νέα Υόρκη.

Σε μεταγραφή στη νεοελληνική από τον Φώτη Κόντογλου

Κύριε, η γυναίκα που έπεσε σε πολλές αμαρτίες,

σαν ένοιωσε τη θεότητά σου, γίνηκε μυροφόρα

και σε άλειψε με μυρουδικά πριν από τον ενταφιασμό σου

κι έλεγε οδυρόμενη: Αλλοίμονο σε μένα, γιατί μέσα μου είναι νύχτα κατασκότεινη

και δίχως φεγγάρι, η μανία της ασωτείας κι ο έρωτας της αμαρτίας.

Δέξου από μένα τις πηγές των δακρύων,

σύ που μεταλλάζεις με τα σύννεφα το νερό της θάλασσας.

Λύγισε στ' αναστενάγματα της καρδιάς μου,

Θα καταφιλήσω τα άχραντα ποδάρια σου,

και θα τα σφουγγίσω πάλι με τα πλοκάμια της κεφαλής μου·

αυτά τα ποδάρια, που σαν η Εύα κατά το δειλινό,

τ' άκουσε να περπατάνε, από το φόβο της κρύφτηκε

Των αμαρτιών μου τα πλήθη και των κριμάτων σου την άβυσσο,

ποιος μπορεί να τα εξιχνιάση, ψυχοσώστη Σωτήρα μου;

Μην καταφρονέσης τη δούλη σου, εσύ που έχεις τ' αμέτρητο έλεος.

William Adolphe Bouguereau (1825-1905), Η Μετανοούσα. 1876. Laing Πινακοθήκη Τέχνης.

The

http://www.saint.gr/5/texts.aspx

https://www.metmuseum.org/art/collection/search/436839

https://en.wikipedia.org/wiki/Penitent_Magdalene_(Caravaggio)

https://artuk.org/discover/artworks/the-penitent-37117

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:El_Greco-_Penitent_Magdalene.JPG

Τα Χριστούγεννα στη ζωγραφική και την ποίηση. Το τραγούδι των αγγέλων του William Adolphe Bougeureau και η Φάτνη του Γιώργου Θέμελη

Άγγελοι και Παναγία

Πλησιάζουν τα Χριστούγεννα και φέτος. Για αυτό, μία χριστουγεννιάτικη ανάρτηση. Μία πραγματική όμορφη, "αγγελική" εικόνα από τον Γάλλο ζωγράφο William Adolphe Bouguereau (1825-1905). Τρεις λευκοφορεμένοι άγγελοι παίζουν μουσική, κοιτάζοντας με τρυφερότητα και σεβασμό την Παναγία με τον νεογέννητο Χριστό.

William Adolphe Bouguereau, Το τραγούδι των αγγέλων. 1881. Museum at Forest Lawn Memorial Park. 

William Adolphe Bouguereau, Το τραγούδι των αγγέλων. 1881. Λεπτομέρεια. Γλυκύτατη έκφραση στο πρόσωπο των αγγέλων, του Χριστού και της Παναγίας.

...ιδού και ένα "χριστουγεννιάτικο" ποίημα του Γιώργου Θέμελη που μιλά για τη μουσική των Αγγέλων τη Νύχτα της Γέννησης του Χριστού.

Γιώργου Θέμελη, Η φάτνη

Μέσα μας γίνεται η Γέννηση.

Έξω στέκει το σχήμα της –
Μας φανερώνεται.

Εδώ που στήσαμε τη φάτνη,
Εδώ που κρεμάσανε το άστρο,
Είναι σα μια μεγάλη πέτρα –
Πέτρα υψηλή, μετέωρη.
Ένα πυκνό σημείο αιωνιότητας.

Το Βρέφος, ο Ιωσήφ και η Μαρία,
Τ’ αγαθά ζώα. Οι Άγγελοι
Σταματημένοι σε μια πτήση
Ψηλά, στη σιωπή, παίζοντας όργανα.

Άρπα, κορνέτα, βιολί και φυσαρμόνικα.

Ακίνητοι σαν από πορσελάνη,
Με σιωπή απόλυτη, μουσική.

(Η Νύχτα απλώνεται σαν την ηχώ
Αυτής της μουσικής, της σιωπής,
Της μουσικής των Αγγέλων μέσα μας, έξω μας).

Αν στέκουν εδώ, πετούν εκεί,
Στον άλλο χώρο∙ αντλούν
Αίμα σκληρό απ’ το αίμα μας,
Αγάπη απ’ την αγάπη μας.

Παίρνουν τα όνειρά μας και τα ψηλώνουν.

Η Μάνα στέκει κοντά τους ακίνητη,
Σαν από πορσελάνη, αγγίζει τα εύθραυστα πόδια τους.

Βλέπει το αόρατο στο μαγικό καθρέφτη του ορατού.

Τι τώρα, τι πάντα.

Ω καθαρότατη ψυχή,
Άμωμη, αμόλυντη, ανυπόκριτη.

Ο χρόνος ανοίγει σαν το φεγγίτη που μας φωτίζει.

Τα παίρνουμε και τα πλαγιάζουμε
Μέσα σ’ ένα κουτί να κοιμηθούν
Πάνω σε χάρτινο άχυρο να μη ραγίσουν.

Από το ποιητικό έργο Η Μόνα παίζει (1961)

William Adolphe Bouguereau, Η Παναγία με τους αγγέλους. 1900.

http://www.getty.edu/museum/conservation/partnerships/bouguereau/

http://www.wikiart.org/en/william-adolphe-bouguereau/song-of-the-angels-1881

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bouguereau_The_Virgin_With_Angels.jpg

https://www.artrenewal.org/pages/artwork.php?artworkid=36358&size=large

http://greek-translation-wings.blogspot.gr/2009/07/blog-post_5579.html

https://antonispetrides.wordpress.com/2013/12/25/modern_greek_christmas_poems/

William Adolphe Bouguereau:ένας Γάλλος ακαδημαϊκός ζωγράφος

     Ο Γάλλος ζωγράφος W. A. Bouguereau (1825-1905) έγινε διάσημος για τις προσωπογραφίες κυρίως νεαρών γυναικών και κοριτσιών σε σκηνές καθημερινές, αλλά και για θέματα εμπνευσμένα από τη μυθολογία. Ακαδημαϊκός ζωγράφος με εμφανή στοιχεία του κλασικισμού και του φωτογραφικού ρεαλισμού έζησε στην εποχή που είχε αρχίσει να αναπτύσσεται το κίνημα του ιμπρεσιονισμού, αλλά δεν το ακολούθησε. Παρέμεινε μέχρι τέλους πιστός στις καθαρές γραμμές των εξιδανικευμένων μορφών και στη σχεδόν φωτογραφική απεικόνιση "ιδανικών" τοπίων, δημιουργώντας φανταστικούς, ονειρικούς κόσμους διαφυγής... Oι πολυάριθμες πίνακές του έγιναν ανάρπαστοι από πλούσιους εκατομμυριούχους, κυρίως Αμερικανούς, για αυτό σήμερα τα περισσότερα βρίσκονται σε ιδιωτικές συλλογές. Το έργο του, ωστόσο, ξεχάστηκε μετά το θάνατό του, γιατί επισκιάστηκε από τη φήμη των Γάλλων ιμπρεσιονιστών...Από τη δεκαετία, όμως, του 1970, οι πίνακές του άρχισαν και πάλι να γίνονται γνωστοί.
    

                         W. A. Bouguereau, The knitting girl (Το κορίτσι που πλέκει)-1869. 

Ιδιωτική συλλογή

W. A. Bouguereau,  A portrait of Leoni Bouguereau (1850). Ιδιωτική Συλλογή

Γυναίκες απλές, της διπλανής πόρτας,  με βλέμμα ονειροπόλο και στοχαστικό, "χαμένες" στις σκέψεις τους, μυστηριώδεις και αινιγματικές μέσα στη μονοτονία των καθημερινών συνηθισμένων ασχολιών...Αυτές είναι οι γυναίκες των έργων του Bouguereau.

Δείτε πίνακες του Bouguereau στην ηλεκτρονική διεύθυνση http://www.bouguereau.org/