Άννα Αγγελοπούλου

Άννας Αγγελοπούλου Ιστολόγιο Χάριν Λόγου και Τέχνης, Χάριν Φίλων

"O άνθρωπος πρέπει κάθε μέρα ν᾽ακούει ένα γλυκό τραγούδι, να διαβάζει ένα ωραίο ποίημα, να βλέπει μια ωραία εικόνα και, αν είναι δυνατόν, να διατυπώνει μερικές ιδέες. Αλλιώτικα χάνει το αίσθημα του καλού και την τάση προς αυτό...". Γκαίτε.

Το βρήκα γραμμένο σ᾽ένα ξεχασμένο λεύκωμα της μητέρας μου. Στα τέλη της δεκαετίας του 1950 τέτοια αποφθέγματα σημείωναν οι μικρές μαθήτριες...

Γιατί θέλω ένα ιστολόγιο; Γιατί η ανάγκη μιας τέτοιου είδους επικοινωνίας;

Θα πω μόνο ότι στην αρχή σκέφτηκα να είναι ένα ιστολόγιο που να απευθύνεται στους συναδέλφους μου, δηλαδή μόνο σε φιλολόγους... "Χάριν φίλων" του λόγου, δηλαδή. Στη συνέχεια σκέφτηκα να είναι και "χάριν φίλων" της τέχνης. Τελικά, όμως, αποφάσισα να απευθύνεται και σε πολλούς άλλους: στους πρώην και επόμενους μαθητές μου, σε όσους αγαπούν να ονειρεύονται, σε όσους πιστεύουν ακόμα στο όραμα της παιδείας, σε όσους επέλεξαν να είναι εκπαιδευτικοί από αγάπη, σε όσους αγαπούν να ταξιδεύουν, και κυρίως σε όσους αγαπούν την ανάγνωση ή μάλλον τις αναγνώσεις...σε όσους παντού και πάντα θα διαβάζουν...θα διαβάζουν κείμενα στα βιβλία, κείμενα στις εικόνες, κείμενα στα πρόσωπα των ανθρώπων... Άλλωστε, η ανάγνωση είναι ταξίδι, όχι ένα αλλά πολλά ταξίδια...

Τελικά, το ιστολόγιο αυτό απευθύνεται στα αγαπημένα πρόσωπα της ζωής μας... Απευθύνεται ακόμα σε φίλους, γνωστούς και άγνωστους, σε πρόσωπα που συνάντησα, συναντώ καθημερινά, θα συναντήσω στο μέλλον ή που δε θα συναντήσω ποτέ.

Καλά ταξίδια, λοιπόν, με βιβλία, εικόνες, μουσικές και κυρίως με όνειρα!

Κυριακή 25 Μαρτίου 2012

Η ελληνική επανάσταση του 1821 στη ζωγραφική: οι πίνακες του Ευγένιου Ντελακρουά

Ζωγραφίζοντας την ελληνική επανάσταση: οι πίνακες του Ευγένιου Ντελακρουά

Ο Ευγένιος Ντελακρουά (1798-1863) είναι ένας από τους πιο γνωστούς Γάλλους ζωγράφους του ρομαντισμού. Με τα έργα του άνοιξε το δρόμο της μετάβασης από το ρομαντισμό στο συμβολισμό και τον ιμπρεσιονισμό. Ως γνήσιος ρομαντικός καλλιτέχνης εμπνεύστηκε από ηρωικά ιστορικά γεγονότα, όπως η Γαλλική και η Ελληνική Επανάσταση, αλλά και από τα ταξίδια του στην "εξωτική" Ανατολή (Μαρόκο).
Ο ίδιος επηρεάστηκε από το κίνημα του Ευρωπαϊκού Φιλελληνισμού και κυρίως από το έργο του Άγγλου Φιλέλληνα ποιητή Λόρδου Μπάυρον. Ο Ντελακρουά εμπνεύστηκε τέσσερις πίνακες από τον ελληνικό επαναστατικό αγώνα. Ο πρώτος και πιο διάσημος πίνακάς του με θέμα από την ελληνική επανάσταση είναι το γνωστό έργο του με τον τίτλο Σκηνή από τις σφαγές στη Χίο. Στο έργο απεικονίζεται με δραματικότητα, πάθος και ένταση μία σκηνή εξόντωσης του άμαχου πληθυσμού του νησιού από τους Τούρκους, που πράγματι συνέβη το 1822. Το έργο εκτέθηκε το 1824 στο Σαλόνι Έκθεσης στο Παρίσι και προκάλεσε μεγάλη εντύπωση και πολλές συζητήσεις στους καλλιτεχνικούς κύκλους της γαλλικής πρωτεύουσας. Αρκετοί ήταν αυτοί που σχολίασαν αρνητικά την επιλογή ενός αντιηρωικού θέματος-της καταστροφής και μάλιστα της σφαγής άμαχου πληθυσμού-από τον Ντελακρουά. Η αντίδραση αυτή δικαιολογείται απόλυτα, αφού είναι γνωστό ότι οι ρομαντικοί καλλιτέχνες απεικόνιζαν κυρίως ηρωικές σκηνές με υψωμένα ξίφη γενναίων πολεμιστών και όχι πολεμικές σκηνές με το θάνατο απλών ανθρώπων...Ωστόσο, ο πίνακας αγοράστηκε από τη γαλλική κυβέρνηση και φαίνεται ότι ενίσχυσε το ήδη ισχυρό κίνημα του γαλλικού φιλελληνισμού.

Ευγ. Ντελακρουά, Σκηνή από τις σφαγές στη Χίο. 1824. Λούβρο-Παρίσι.

Στον πίνακα, που έχει ύψος τέσσερα μέτρα, δεν υπάρχει ούτε μία "ηρωική" μορφή και φυσικά ούτε ίχνος φωτός και ελπίδας...

Το δεύτερο έργο, που ο Γάλλος καλλιτέχνης ζωγράφισε για να εκφράσει την υποστήριξή του στον ελληνικό επαναστατικό αγώνα, είναι ο πίνακας με τον τίτλο Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου. Ο Ντελακρουά γνώριζε το Μεσολόγγι και από το θάνατο του Λόρδου Μπάιρον (ο Άγγλος ποιητής είχε πεθάνει στο Μεσολόγγι από πυρετό το 1824). Στον πίνακα κυριαρχεί μία αλληγορική γυναικεία μορφή με ανοιχτά τα χέρια, ντυμένη με παραδοσιακή ελληνική ενδυμασία, η οποία βέβαια συμβολίζει την Ελλάδα. Πηγή έμπνευσης του Ντελακρουά είναι η δεύτερη πολιορκία του Μεσολογγίου και η ηρωική έξοδος των "Ελεύθερων Πολιορκημένων" στις 9-10 Απριλίου του 1826.

Ευγ. Ντελακρουά, Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου. 1826. Πινακοθήκη του Μουσείου Καλών Τεχνών στο Μπορντώ (Musée des Beaux-Arts de Bordeaux)

Το έργο Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου μπορεί να θεωρηθεί ως απεικόνιση της ιδέας της ελευθερίας και του ηρωικού έως το θάνατο αγώνα των σκλαβωμένων εναντίον του τυραννικού ζυγού. Ο πίνακας εκτέθηκε μαζί με άλλα φιλελληνικά έργα Γάλλων ζωγράφων στην Εθνική Πινακοθήκη, κατά τη διάρκεια της έκθεσης με τον τίτλο «Η Ελληνική Επανάσταση, ο Ντελακρουά και οι Γάλλοι ζωγράφοι» που διοργάνωσε το 1997 η Εθνική Πινακοθήκη σε συνεργασία με την Ένωση Γαλλικών Μουσείων.

Ο Ντελακρουά ζωγράφισε δύο ακόμα έργα εμπνευσμένα από την ελληνική επανάσταση. Στους δύο αυτούς πίνακες το θέμα είναι ηρωικό, αφού απεικονίζουν πολεμικές σκηνές ανδρείων πολεμιστών.

Ευγ. Ντελακρουά, Ο γκιαούρης πολεμά τον Πασά. 1827.

Ευγ. Ντελακρουά, Επεισόδιο από τον ελληνικό αγώνα ή ο Έλληνας πολεμιστής. 1856. Εθνική Πινακοθήκη Αθήνα.

Βλ. το video με σχολιασμό των έργων του Ντελακρουά

http://cartelen.louvre.fr/cartelen/visite?srv=car_not_frame&idNotice=22745&langue=en

http://www.nationalgallery.gr/site/content.php?sel=247&artwork_id=74394

http://www.nationalgallery.gr/site/content.php?artid=255

Παρασκευή 23 Μαρτίου 2012

Ο ρομαντισμός στην ελληνική ζωγραφική: πίνακες του Θ. Βρυζάκη με θέμα την ελληνική επανάσταση

Η ελληνική επανάσταση στη ζωγραφική: πίνακες του Θ. Βρυζάκη
Εικόνες ελληνικής επανάστασης

Ο Θεόδωρος Βρυζάκης (Θήβα 1814-Μόναχο 1878) θεωρείται ο πρώτος καταξιωμένος ζωγράφος της μετεπαναστατικής Ελλάδας και ο πρώτος εκπρόσωπος της λεγόμενης Σχολής του Μονάχου της νεοελληνικής ζωγραφικής. Πολλά από τα έργα του έγιναν ευρέως γνωστά, γιατί κυκλοφόρησαν ως λαϊκές λιθογραφίες. Ζωγράφισε κυρίως ελαιογραφίες, τα περισσότερα θέματα των οποίων αντλούνται από τις σελίδες της ιστορίας της ελληνικής επανάστασης και εκφράζουν το ύφος και το πνεύμα των ζωγράφων του ρομαντισμού.

Τα έργα του Βρυζάκη αποτελούν αντιπροσωπευτικά δείγματα του ελληνικού ρομαντισμού στη ζωγραφική και αποτυπώνουν με νοσταλγικό τρόπο χαρακτηριστικές εικόνες από την ελληνική επανάσταση που μας θυμίζουν τα σχολικά μας βιβλία και τις σχολικές εορτές της 25ης Μαρτίου. Το πινέλο του καλλιτέχνη δημιουργεί ένα μαγικό νοσταλγικό κόσμο, απόλυτα εξιδανικευμένο, όπου διαδραματίζονται τελείως θεατρικά χαρακτηριστικές σκηνές από τον ελληνικό επαναστατικό αγώνα.

Παρά το ότι ο ίδιος είχε ζήσει ως παιδί τα δύσκολα χρόνια της επανάστασης (ο πατέρας του απαγχονίστηκε από τους Τούρκους), φαίνεται ότι αντικαθιστά τις σκοτεινές μνήμες του παρελθόντος με τις ζωγραφικές αναπαραστάσεις του ρομαντισμού, δημιουργώντας ένα τέλειο επαναστατικό "σύμπαν" όπου κυριαρχεί η τελειότητα της εξιδανίκευσης...Το 1832, σε ηλικία δεκαοκτώ ετών, φεύγει για σπουδές στο Μόναχο όπου και έζησε έως το θάνατό του. Σπουδάζει ζωγραφική στην Ακαδημία του Μονάχου και δέχεται την επιρροή Γερμανών καλλιτεχνών του ρομαντισμού που εκείνη την εποχή συνήθιζαν να ζωγραφίζουν φιλελληνικά θέματα.

Σας παρουσιάζω μερικά από τα πιο γνωστά έργα του Θεόδωρου Βρυζάκη. Πανέμορφες εικόνες, "θεατρικές" σκηνές από την ελληνική επανάσταση του 1821 που, όπως γνωρίζουμε, είχε περισσότερο σκοτεινές παρά φωτεινές στιγμές. Όμως, για τον μετεπαναστατικό νεοελληνικό ρομαντισμό η ελληνική επανάσταση ήταν πιο "φωτεινή", η πιο ηρωική περίοδος της νεότερης ελληνικής ιστορίας...

Στο αχνό φως του δειλινού τυφλός φουστανελοφόρος τραυματίας περπατά, στηριζόμενος στον ώμο ενός επίσης φουστανελοφόρου αγοριού. Ο καλλιτέχνης απεικονίζει άψογα την ενδυμασία των μορφών.

Θ. Βρυζάκη, Τυφλός τραυματίας. 1850. Εθνική Πινακοθήκη

Η Έξοδος του Μεσολογγίου-κατεξοχήν ηρωικό ρομαντικό θέμα-είναι ένας από τους πιο γνωστούς πίνακες του Βρυζάκη. Το 1855 συμμετείχε με το έργο αυτό στη Διεθνή Έκθεση στο Παρίσι. Αντέγραψε το έργο δύο φορές. Τα δύο πρωτότυπα κάηκαν στην πυρκαγιά του Μεσολογγίου το 1929. Το τρίτο πρωτότυπο, το οποίο κυκλοφόρησε και σε λιθογραφίες, σώζεται στην Εθνική Πινακοθήκη.

Θ. Βρυζάκης, Η έξοδος του Μεσολογγίου. 1853. Εθνική Πινακοθήκη-Αθήνα

Θ. Βρυζάκης, Πολεμική Σκηνή. 1853. Εθνική Πινακοθήκη. Αθήνα.

Θ. Βρυζάκης, Το στρατόπεδο του Γεώργιου Καραϊσκάκη. 1855. Εθνική Πινακοθήκη.

Θ. Βρυζάκης, Πολεμιστές. 1855. Εθνική Πινακοθήκη.

Θ. Βρυζάκης, Η Ελλάς ευγνωμονούσα. 1858. Εθνική Πινακοθήκη.

Θ. Βρυζάκης, Η υποδοχή του Λόρδου Βύρωνα στο Μεσολόγγι. 1861. Εθνική Πινακοθήκη.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το θέμα του έρωτα στην ελληνική επανάσταση είναι πέρα έως πέρα ρομαντικό.

Θ. Βρυζάκης, Ειδύλλιο. 1862. Εθνική Πινακοθήκη.

Αγαπημένος μου πίνακας! Ο Βρυζάκης απεικονίζει με καθαρά θεατρικό τρόπο τη σκηνή: Τον αποχαιρετισμό δύο ερωτευμένων. Υπέροχη η ενδυμασία των μορφών. Φυσικά οι πολεμιστές της ελληνικής επανάστασης θα ήταν μάλλον αδύνατο να φορούν τέτοιες "τέλειες" στολές.

Θ. Βρυζάκη, Ο αποχαιρετισμός στο Σούνιο. 1863. Εθνική Πινακοθήκη.

Θ. Βρυζάκης, Παραμυθία (Παρηγοριά). 1847. Εθνική Πινακοθήκη.

Θ. Βρυζάκης, Ο Παλαιών Πατρών Γερμανός ευλογεί τη σημαία της επανάστασης. 1865. Εθνική Πινακοθήκη-Αθήνα.

Δείτε και δύο υπέροχες προσωπογραφίες Ελληνίδων της μετεπαναστατικής περιόδου. Ο καλλιτέχνης απεικονίζει με κάθε λεπτομέρεια την ενδυμασία και τα κοσμήματα των δύο γυναικών. Οι πίνακες του Βρυζάκη θα μπορούσαν να υποστηρίξουν ένα μάθημα για την ενδυμασία της εποχής.

Θ. Βρυζάκη, Κερκυραία. Εθνική Πινακοθήκη.

Σάββατο 17 Μαρτίου 2012

Η Άνοιξη στη ζωγραφική: Κλ. Μονέ, Λιβάδια με παπαρούνες

Οι παπαρούνες στη ζωγραφική: Κλ. Μονέ, Λιβάδι με παπαρούνες

Είναι ίσως ο πιο γνωστός πίνακας που απεικονίζει ένα ανοιξιάτικο λιβάδι με ανθισμένες παπαρούνες όπου μέσα σ' αυτές διαγράφονται οι φιγούρες δύο μορφών, μίας γυναίκας ντυμένης στα μπλε που κρατά ομπρέλλα και ενός παιδιού που την ακολουθεί...Πρόκειται για τον πίνακα του γνωστού Γάλλου ιμπρεσιονιστή ζωγράφου Κλ. Μονέ, λιβάδι με παπαρούνες. Στο βάθος αριστερά διαγράφονται αχνά δύο ακόμα μορφές, μιας γυναίκας και ενός παιδιού. Ο πίνακας απεικονίζει μία εικόνα της γαλλικής εξοχής στο Argenteuil όπου ο ζωγράφος ζούσε εκείνη την εποχή με την οικογένειά του.

Κλ. Μονέ, Λιβάδι με παπαρούνες. 1873. Μουσείο ντ' Ορσέ στο Παρίσι.

Οι παπαρούνες του λιβαδιού. Λεπτομέρεια από τον πίνακα.

Το παιδί φορά καπέλο με κόκκινη κορδέλα και κρατά παπαρούνες. Λεπτομέρεια από τον πίνακα.

Μερικά χρόνια αργότερα ο Μονέ ζωγράφισε ακόμα έναν πίνακα που απεικονίζει λιβάδι με παπαρούνες. Ανρθώπινες μορφές περιβάλλονται από τις παπαρούνες και μαζεύουν παπαρούνες. Στο βάθος διαγράφεται η εικόνα του χωριού Vétheuil όπου ζούσε ο ζωγράφος. Ήταν μια δύσκολη περίοδος της ζωής του, γιατί είχε χάσει τη σύζυγό του από ασθένεια.

Κλ. Μονέ, Λιβάδι με παπαρούνες στο Vétheuil. Γύρω στα 1880. Συλλογή E. G. Bührle στη Ζυρίχη.

Ένας ακόμα πίνακας του Μονέ που απεικονίζει χωράφι με παπαρούνες. Εδώ απουσιάζει η ανθρώπινη παρουσία.

Κλ. Μονέ, Χωράφι βρώμης με παπαρούνες. 1890. Ιδιωτική Συλλογή.

http://www.musee-orsay.fr/en/collections/works-in-focus/painting/commentaire_id/poppy-field-8951.html?tx_commentaire_pi1%5BpidLi%5D=509&tx_commentaire_pi1%5Bfrom%5D=841&cHash=1e5e9216e3

http://arthistory.about.com/gi/o.htm?zi=1/XJ&zTi=1&sdn=arthistory&cdn=education&tm=15&f=11&su=p284.13.342.ip_&tt=33&bt=0&bts=0&zu=http%3A//www.buehrle.ch/index.php%3Flang%3Den

Παρασκευή 16 Μαρτίου 2012

Η Άνοιξη στη ζωγραφική: Πίνακες με παπαρούνες του Βαν Γκογκ

Οι παπαρούνες στη ζωγραφική: Πίνακες του Βίνσεντ Βαν Γκογκ

Επειδή οι τελευταίες ημέρες ήταν ανοιξιάτικες, επιστρέφω στο αγαπημένο μου θέμα: πίνακες με ανοιξιάτικο θέμα. Eπιλέγω πίνακες του γνωστού Ολλανδού ζωγράφου Βίνσεντ Βαν Γκογκ.

Είναι γνωστό ότι ο Βίνσεντ Βαν Γκογκ έχει απεικονίσει στιγμές της γαλλικής εξοχής στις τέσσερις εποχές του χρόνου. Άλλωστε, πέρασε τη ζωή του στην επαρχία και η φύση πάντα του πρόσφερε θέματα για τη ζωγραφική του. Αρκετοί πίνακές του έχουν ανοιξιάτικα θέματα, όπως ανθισμένα δένδρα, λουλουδιασμένα λιβάδια και κήπους, βάζα με ανοιξιάτικα αγριολούλουδα.

Το κόκκινο χρώμα της παπαρούνας φαίνεται ότι μαγνητίζει το βλέμμα του ζωγράφου. Ιδού, λοιπόν, κάποιοι από τους ανοιξιάτικους πίνακες του Βαν Γκογκ με παπαρούνες.

Πανδαισία χρωμάτων κυριαρχεί στο παρακάτω πίνακα. Πολύχρωμες πινελιές από αγριολούλουδα και φυσικά οι παπαρούνες ξεχωρίζουν με το κόκκινο χρώμα.

V. Van Gogh, Kήπος με λουλούδια και μονοπάτι. 1888. Βρίσκεται στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης στη Νέα Υόρκη.

Ανοιξιάτικη εικόνα εξοχής. Κόκκινες πινελιές στο πράσινο των αγρών οι παπαρούνες. Διακρίνονται και δύο σπίτια που υπαινίσσονται την ανθρώπινη παρουσία...

V. Van Gogh, Λιβάδι με παπαρούνες. 1889. Στην Πινακοθήκη Τέχνης της Βρέμης.

Ένα ακόμα λιβάδι του Βαν Γκογκ όπου κυριαρχουν οι παπαρούνες που φαίνονται να πάλλονται, να ριγούν... Στο βάθος ο σκοτεινός ουρανός... Παρά το ανοιξιάτικο θέμα, νομίζω ότι η εικόνα εκφράζει την ταραχή της ψυχής του καλλιτέχνη.

V. Van Gogh, Λιβάδι με παπαρούνες. 1890. Βρίσκεται στο Gemeentemuseum στη Χάγη.

V. Van Gogh, Λιβάδι καλαμποκιών με παπαρούνες. 1888. Μουσείο Τέχνης Ιερουσαλήμ.

V. Van Gogh, Παπαρούνες με πεταλούδες. 1890. Βρίσκονται στο Μουσείο του Βαν Γκογκ στο Άμστερνταμ.

V. Van Gogh, Βάζο με παπαρούνες και μαργαρίτες. 1890. Ιδιωτική Συλλογή.

V. Van Gogh, Βάζο με παπαρούνες. 1886. Ιδιωτική Συλλογή. Wadswarth Athenaum.

http://www.vangoghgallery.com/misc/poppies.html
http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_works_by_Vincent_van_Gogh
http://en.wikipedia.org/wiki/File:Van_Gogh_-_Grüne_Kornhalme.jpg
http://www.vangoghmuseum.nl/vgm/index.jsp?page=3230&collection=1282&lang=en

Τρίτη 13 Μαρτίου 2012

Ο συμβολισμός στην ποίηση: Ποιήματα του Κωνσταντίνου Χατζόπουλου

Κ. Χατζόπουλος, Ο θρύλος της ομίχλης

Το ποίημα Ο θρύλος της ομίχλης είναι ίσως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά δείγματα της επίδρασης του συμβολισμού στην ποιητική γραφή του Κωνσταντίνου Χατζόπουλου. Το ποίημα συμπεριλαμβάνεται στην τέταρτη και τελευταία του ποιητική συλλογή Βραδινοί Θρύλοι που δημοσιεύτηκε τη χρονιά του θανάτου του, το 1920. Ο θρύλος της ομίχλης, όμως, είχε πρωτοδημοσιευτεί το 1900 με τον τίτλο Η ballade της ομίχλης και τον υπότιτλο Adagio.

Το ποίημα συγκεντρώνει μερικά από τα κύρια χαρακτηριστικά του συμβολισμού:

-Η μουσικότητα που φαίνεται ήδη από την πρώτη στροφή. Το θέμα του ποιήματος, "η ομίχλη", αναπτύσσεται, όπως ένα μουσικό θέμα, βαθμιαία ("adagio"), κυρίως με την τεχνική της επανάληψης και της παραλλαγής (variation)

-H υποβλητικότητα. Η ιδέα της "ομίχλης" υποβάλλεται μέσα απ΄ ολόκληρο το ποίημα χωρίς να αναφέρεται ρητά ούτε μια φορά στο ποίημα, εκτός από τον τίτλο.

-Το ακαθόριστο, το ασαφές και το ρευστό της "άχνας" και του "ονείρου" και εν τέλει της "ομίχλης" κυριαρχεί από την αρχή έως το τέλος του ποιήματος.

-Η ιδέα, το συναίσθημα του πόνου κρύβεται πίσω από ένα σύμβολο, που προέρχεται από το πραγματικό κόσμο, το σύμβολο της "ομίχλης".

-Το ποίημα γίνεται φορέας της ίδιας της ιδέας, το ποίημα γίνεται "ομίχλη" και το ποιητικό υποκείμενο ταυτίζεται με την "ομίχλη" και μιλά με το πρώτο πρόσωπο ενικού ως "ομίχλη"...

K. Ντ. Φρίντριχ, Πρωινή ομίχλη πάνω στα βουνά.

Κ. Χατζόπουλος, Ο θρύλος της ομίχλης

Γεννιούμαι απ' τον πόνο·

κι απλώνω κι απλώνω

κι απλώνομαι πέρα

σε οχτιές και σε βύθη

συντρίμια να σπείρω.

Κι απλώνομαι πέρα

κι απλώνομαι γύρου

και με είπανε η άχνα

πως είμαι του ονείρου!

Κι απλώνομαι γύρου

κι απλώνω κι απλώνω

και το όνειρο λιώνω.

Γεννιούμαι απ' τον πόνο·

κι απλώνω κι απλώνω

κι απλώνομαι πέρα

κι απλώνομαι γύρου

σαν άχνα του ονείρου.

Σα νύφη με χαίρονται

οχτιές και γιαλοί-

ρωτάτε τα ρόδα

και τ' άρμενα, αλί!

Γεννιέμαι απ' τον πόνο

κι απλώνω κι απλώνω

και στάζω τον πόνο.

Κι απλώνω κι απλώνω·

κι απλώνομαι πέρα

κι απλώνομαι γύρου-

η άχνα ποιος με είπε

πως είμαι του ονείρου;

Σα νύφη με χαίρονται

οχτιές και γιαλοί

κι απλώνω κι απλώνω,

στους κλώνους κρεμιούμαι,

στους θόλους ριζώνω·

ποιος λέει ένας ήλιος

πως τάχα με σβει;

Ρωτάτε τα ρόδα

κι οϊμέ την ψυχή.

Από την ποιητική ενότητα "Ίσκιοι του Φθινοπώρου" που ανήκει στην ποιητική συλλογή "Βραδινοί Θρύλοι".

K. Νταβίντ Φρίντριχ, Περιπλανώμενος πάνω σε μια θάλασσα ομίχλης. 1818. Κρατική Πινακοθήκη -Αμβούργο.

Βλ. Κ. Χατζόπουλου, Τα ποιήματα, Επιμέλεια-εισαγωγή Γ. Βελούδης, Ίδρυμα Κώστας και Ελένης Ουράνη, Αθήνα 1992, σ. 30-31, 274-275.

http://www.hamburger-kunsthalle.de/friedrich/html/en_ausstellung.html
http://www.caspardavidfriedrich.org/Morning-fog-in-mountains.html

Κυριακή 11 Μαρτίου 2012

Ο συμβολισμός στην ελληνική ποίηση: ο ποιητής Κωνσταντίνος Χατζόπουλος

Κωνσταντίνος Χατζόπουλος (1868-1920)

Ο Κωνσταντίνος Χατζόπουλος, πρωτότοκος γιος του πλούσιου κτηματία Ιωάννη Χατζόπουλου και της Θεοφάνης Στάικου, γεννήθηκε το 1868 στη Μείλκη Αγρινίου (σημερινό Βραχώρι). Τέλειωσε το δημοτικό σχολείο του Αγρινίου, ολοκλήρωσε τα εγκύκλια μαθήματά του στο Μεσολόγγι και το 1882, σε ηλικία 14 ετών, γράφτηκε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, από όπου αποφοίτησε το 1888.

Μετά τις σπουδές του στη Νομική υπηρέτησε τη στρατιωτική του θητεία ως έφεδρος ανυθυπολοχαγός (1889-1891) και εργάστηκε για σύντομο χρονικό διάστημα ως δικηγόρος στη γενέτειρά του, στο Αγρίνιο. Έχοντας όμως κληρονομήσει σημαντικό τμήμα της οικογενειακής περιουσίας και επιλύοντας έτσι το βιοποριστικό του πρόβλημα, σταμάτησε να εργάζεται ως δικηγόρος και έφυγε για την Αθήνα (1893) όπου μπήκε στους λογοτεχνικούς κύκλους. Μετά τον πόλεμο του 1897, κατά τη διάρκεια του οποίου υπηρέτησε ως έφεδρος αξιωματικός, επέστρεψε στην Αθήνα και ίδρυσε το λογοτεχνικό περιοδικό Τέχνη, που, αν και κυκλοφόρησε για έναν μόλις χρόνο (1898-1899), στάθηκε ωστόσο πρωτοποριακό σε επίπεδο διεθνούς ενημέρωσης για τη λογοτεχνική κίνηση και σε επίπεδο συνεργατών. Ο Χατζόπουλος είχε ήδη προσχωρήσει στο κίνημα του δημοτικισμού, ενώ φαίνεται ότι δε συμφωνούσε με τον εθνικισμό των υπέρμαχων της Μεγάλης Ιδέας.

Ο ποιητής Κωνσταντίνος Χατζόπουλος (1868-1920). Θεωρείται ως ένας από τους εισηγητές και θεμελιωτές του συμβολισμού στη νεοελληνική ποίηση. Επιπλέον, ήταν υποστηρικτής των σοσιαλιστικών ιδεών και ο πρώτος που μετέφρασε στα ελληνικά το Κομμουνιστικό Μανιφέστο του Μαρξ.

Γύρω στα 1900, ακολουθώντας το παράδειγμα των εύπορων Νεοελλήνων διανοουμένων, έφυγε για την Ευρώπη όπου έμεινε έως την έναρξη του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, επιστρέφοντας κατά σύντομα χρονικά διαστήματα στην Ελλάδα. Αρχικά πήγε στη Γερμανία (Μόναχο, Βερολίνο, Δρέσδη), όπου μελέτησε γερμανική λογοτεχνία και φιλοσοφία, παρακολούθησε μαθήματα στο Πανεπιστήμιο της Δρέσδης, ίδρυσε το Αδελφάτο της Δημοτικής στα πλαίσια του δημοτικιστικού κινήματος και ασπάστηκε το σοσιαλισμό. Στο Μόναχο ίδρυσε τη Σοσιαλιστική Δημοκρατική Ένωση και μετέφρασε στη δημοτική το Κομμουνιστικό Μανιφέστο, μετάφραση η οποία δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Εργάτης του Βόλου.

Στη Γερμανία γνώρισε μία νεαρή Φιλανδή ζωγράφο την οποία ερωτεύτηκε, παντρεύτηκε και έζησε μαζί της έως το τέλος της ζωής του. Το 1901 γύρισε μαζί με τη γυναίκα του στην Αθήνα για να ξαναφύγει το 1905 για τη Γερμανία και να επιστρέψει στην Ελλάδα το 1914. Στην Ελλάδα εξέδωσε διηγήματα και δημοσίευσε άρθρα, δοκίμια, κριτικές και μεταφράσεις σε έντυπα όπως ο Νουμάς, η Νέα Ζωή (Αλεξάνδρειας), καθώς επίσης στο Δελτίο του Εκπαιδευτικού Ομίλου. Ο Κωνσταντίνος Χατζόπουλος πέθανε το 1920 τελείως αναπάντεχα από τροφική δηλητηρίαση στο Ιόνιο Πέλαγος, πάνω στο ιταλικό ατμόπλοιο Μontenegro κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού του προς τη Γερμανία. Ταξίδευε μαζί με τη γυναίκα του Sunny Hagmann και την κόρη τους Σέντα για να πάνε στο Μόναχο και να μεταφέρουν την οικοσκευή τους, που είχαν εκεί αφήσει, όταν επέστρεψαν στην Ελλάδα το 1914. Φαίνεται ότι ο Χατζόπουλος είχε αποφασίσει να εγκατασταθεί οριστικά στην Ελλάδα. Η σορός του τάφηκε στο Πρίντεζι.

Προσωπογραφία του Κωνσταντίνου Χατζόπουλου

Ο Χατζόπουλος πρωτοεμφανίστηκε στα ελληνικά γράμματα το 1884, δημοσιεύοντας ποιήματα με το ψευδώνυμο Πέτρος Βασιλικός στο περιοδικό Εβδομάς του Δημητρίου Καμπούρογλου, με πρώτο το Έλα ξανθή. Δημοσίευσε τέσσερις ποιητικές συλλογές, τρείς συλλογές διηγημάτων, τρεις νουβέλες, άρθρα, κριτικές μελέτες και πολλές λογοτεχνικές μεταφράσεις. Ξεκίνησε τη λογοτεχνική του δραστηριότητα μέσα στους κόλπους της λεγόμενης Νέας Αθηναϊκής Σχολής, παρουσιάζοντας στα πρώτα έργα του επιδράσεις από τα ρεύματα του συμβολισμού και της ηθογραφίας. Με τα ταξίδια του στη Γερμανία δέχτηκε από κοντά την επιρροή του συμβολισμού και το σοσιαλισμού. Αξίζει να αναφέρουμε ότι, εκτός από ποιήματα που κινήθηκαν στην ατμόσφαιρα του συμβολισμού, έγραψε και το πρώτο πεζό κείμενο του νεοελληνικού συμβολισμού, τη νουβέλα Φθινόπωρο.

Ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει στις μεταφράσεις του. Μετέφρασε, κυρίως από τα γερμανικά και τα σουηδικά, ένα μεγάλο αριθμό έργων του κλασικού και του τότε μοντέρνου ευρωπαϊκού θεάτρου για τις ανάγκες του νεοϊδρυμένου Βασιλικού Θεάτρου και της Νέας Σκηνής του Κ. Χρηστομάνου. Ως το καλύτερο έργο του στο χώρο της μετάφρασης θεωρείται ο Φάουστ του Γκαίτε (άρχισε την απόπειρα της μετάφρασης το 1902 και την εξέδωσε το 1916), ενώ μετάφρασε επίσης την Ιφιγένεια εν Ταύροις του ίδιου και έργα των Σαίξπηρ, ΄Ιψεν, Γκόγκολ, Στρίντμπεργκ, Γρίλπαρτσερ, Χάουπτμαν, κλπ.

Χειρόγραφο από την ποιητική του συλλογή Βραδινοί Θρύλοι

Η επιρροή του συμβολισμού είναι εμφανής σ' όλο το ποιητικό έργο του Χατζόπουλου. Ιδιαίτερα εμφανής, όμως, είναι στη δεύτερη ποιητική του συλλογή Τα Ελεγεία και τα ειδύλλια" που δημοσίευσε το 1898 στην Αθήνα με το ψευδώνυμο Πέτρος Βασιλικός, καθώς και στην τέταρτη συλλογή με τον τίτλο Βραδινοί Θρύλοι που δημοσιεύτηκε στην Αθήνα το 1920.

Στο ποιητικό έργο του Χατζόπουλου διακρίνουμε τα παρακάτω χαρακτηριστικά που αποδεικνύουν την προσχώρησή του στο ρεύμα του γαλλικού και ευρωπαϊκού συμβολισμού.
-Βαθμιαία χαλάρωση έως την εγκατάλειψη του μέτρου και του "σύμμετρου" ισοσύλλαβου στίχου, κατάργηση της ομοιοκαταληξίας και της παραδοσιακής "κανονικής" στροφής. Βαθμιαία μετάβαση προς τον "απελευθερωμένο" και τον "ελεύθερο" στίχο.
-Χρήση της τεχνικής της επανάληψης. Επανάληψη λεκτικών μονάδων ή ολόκληρων στίχων και ενοτήτων. Μίμηση της τεχνικής της επανάληψης του μουσικού μοτίβου.
-Η μουσικότητα των σύντομων ολιγοσύλλαβων στίχων.
-Η υποβολή των ιδεών και των αισθημάτων μέσα από ακαθόριστες, θολές εικόνες και παρομοιώσεις πραγμάτων και κυρίως φυσικών στοιχείων.
-Το θέμα του Φθινοπώρου και της ομίχλης που αντιστοιχούν στη ψυχική διάθεση. Η "φθινοπωρινή" ψυχική διάθεση εκφράζεται μέσα από το σύμβολο της ομίχλης.
-μελαγχολία και θλίψη.

Εργογραφία

Ι.Ποίηση
• Τα τραγούδια της ερημιάς. Αθήνα, τυπ. Εστίας Κ.Μαίσνερ και Ν.Καργαδούρη, 1898 (με το ψευδώνυμο Πέτρος Βασιλικός).
• Τα ελεγεία και τα ειδύλλια. Αθήνα, έκδοση του περ. Τέχνη, 1898 (με το ψευδώνυμο Πέτρος Βασιλικός).
• Απλοί τρόποι. Αθήνα, Ζηκάκης, 1920.
• Βραδινοί θρύλοι. Αθήνα, Βασιλείου, 1920.
ΙΙ.Πεζογραφία
• Αγάπη στο χωριό· Σχεδιογραφήματα Λουκά Γεραλή. Αθήνα, τυπ. Εστία, 1910.
• Ο πύργος του Ακροπόταμου· Ηθογραφία. Αθήνα, Φέξης, 1915.
• Υπεράνθρωπος· Διήγημα. Αθήνα, Φέξης, 1915.
• Τάσω, Στο σκοτάδι κι άλλα διηγήματα. Αθήνα, τυπ.Εστία, 1916.
• Φθινόπωρο. Αθήνα, τυπ. Εστία, 1917.
• Η Αννιώ και άλλα διηγήματα· Μετά κριτικού προλόγου Κωστή Παλαμά. Αθήνα, Ελευθερουδάκης, 1923.
ΙΙΙ.Μετάφραση
• Γκαίτε, Ιφιγένεια εν Ταύροις· Μετάφρασις Κ.Χατζόπουλου. Τυβίγγη, τυπ. Λάουπ, 1910 (και έκδοση τρίτη, αναθεωρημένη, Αθήνα, Ι.Κολλάρος, 1920).
• Το κοινωνιστικό μανιφέστο των Μαρξ - Ένγκελς. Αθήνα, τυπ. της Εφημερίδας των εργατών, 1913.
• Γουσταύου Γκέιγερσταμ, Το βιβλίο του μιρκού αδελφού· Μυθιστόρημα ενός γάμου· Μετάφραση από το σουηδικό Κωνσταντίνου Χατζόπουλου. Αθήνα, Βασιλείου, 1915.
• Γκαίτε, Φάουστ. Αθήνα, Εστία, 1916.
• Γκόγκολ, Ο επιθεωρητής.
• Φραντς Γκριλλπάρτσερ, Μήδεια· Τραγωδία σε πράξεις τέσσερες· Μετάφραση Κωνσταντίνου Χατζόπουλου. Αθήνα, Ελευθερουδάκης, 1927.
• Έρμαν Μπαγκ, Οι τέσσεροι διάβολοι· Μετάφραση Κώστα Χατζόπουλου. Αθήνα, Ελευθερουδάκης, 1927.
• Ούγκο φον Χόφφμαννσταλ, Ηλέκτρα. Αθήνα, Εστία, 1916.
ΙΙΙ.Συγκεντρωτικές εκδόσεις
• Ποιήματα. Αθήνα, Ίκαρος, 1955.
• Άπαντα· ΠεζάΙ. Αθήνα, Ίκαρος, 1956.
• Άπαντα· ΠεζάΙΙ. Αθήνα, Ίκαρος, 1957.
• Άπαντα· Μέρος πρώτο· Πεζά · Φιλολογική επιμέλεια Ανθούλα Σεφεριάδου. Αθήνα, Πατάκης, 1988.
• Τα διηγήματα· Φιλολογική επιμέλεια Έρη Σταυροπούλου. Αθήνα, Συνέχεια, 1989.
• Τα ποιήματα · Εισαγωγή - φιλολογική επιμέλεια Γιώργου Βελουδή. Αθήνα, Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη, 1992.
• Κριτικά κείμενα (εισαγωγή - επιμέλεια Κρίστας Ανεμούδη - Αρζόγλου). Αθήνα, Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη, 1996.
1. Για αναλυτικότερα εργογραφικά στοιχεία του Κωνσταντίνου Χατζόπουλου, βλ. Ανεμούδη - Αρζόγλου Κρίστα, Κωνσταντίνου Χατζόπουλου· Κείμενα Κριτικής· Μια πρώτη απόπειρα βιβλιογραφίας. Αθήνα, Ε.Λ.Ι.Α., 1983 και Καρβέλης Τάκης, «Κωνσταντίνος Χατζόπουλος», Η παλαιότερη πεζογραφία μας· Από τις αρχές της ως τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο (1900-1914), σ.86-131. Αθήνα, Σοκόλης, 1997.

Βλ. Κωνσταντίνου Χατζόπουλου, Τα ποιήματα, εισαγωγή - φιλολογική επιμέλεια Γιώργου Βελουδή, Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη, Αθήνα 1992.

http://www.ekebi.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=NODE&cnode=461&t=411
http://www.epoxi.gr/persons1.htm

http://users.uoa.gr/~nektar/arts/poetry/kwnstantinos_xatzopoylos_poems.htm

Σάββατο 10 Μαρτίου 2012

H ποίηση στους Προραφαηλίτες ζωγράφους: Η Τρικυμία του Σαίξπηρ στο έργο Μιράντα του Waterhouse

Η Τρικυμία του Σαίξπηρ στο έργο του J. W. Waterhause, Miranda

Είναι γνωστό ότι τα έργα του Σαίξπηρ συχνά ενέπνεαν τους Άγγλους ζωγράφους της Βικτωριανής εποχής και τους Προραφαηλίτες ζωγράφους.
Σας παρουσιάζω τρεις πίνακες του αγαπημένου μου Προραφαηλίτη ζωγράφου J. W. Waterhouse με παραλλαγές σε κοινό θέμα: την ηρωίδα του Σαίξπηρ Μιράντα από το έργο του Τρικυμία. Ο Waterhouse ζωγράφισε τον πρώτο πίνακα με τη Μιράντα στην αρχή της καλλιτεχνικής του καριέρας, το 1875. Η συλλογισμένη Μιράντα, φορώντας ένα υπέροχο αέρινο λευκό φόρεμα και έχοντας μαζεμένα με κορδέλα τα μαλλιά της, κάθεται σ' ένα βράχο στην παραλία του νησιού και κοιτάζει πέρα μακριά στη θάλασσα. Στο βάθος αριστερά μόλις διαγράφεται ένα καράβι. Όπως οι περισσότερες ηρωίδες του Waterhouse, η Mιράντα απεικονίζεται ως προσωποποίηση της αθωότητας, μία γυναίκα πιόνι και θύμα των συνθηκών και των περιστάσεων.

J. W. Waterhouse, Μιράντα. 1875. Ιδιωτική Συλλογή.

Η Τρικυμία είναι το τελευταίο έργο του Σαίξπηρ. Πρωτοπαρουσιάστηκε στη σκηνή το 1611. Η Μιράντα, η μόνη γυναικεία μορφή και κεντρική ηρωίδα του έργου, είναι κόρη του Πρόσπερου, Δούκα του Μιλάνο. Σύμφωνα με την υπόθεση του έργου, ο Δούκας του Μιλάνο, που ασχολείτο με μυστικιστικές-μαγικές μελέτες, χάνει το θρόνο του από τον αδερφό του, Αντόνιο, ο οποίος είχε την υποστήριξη του βασιλιά της Νάπολης Αλόνσο. Κυνηγημένος ο Πρόσπερο καταλήγει σε ένα ερημικό νησί μαζί με τη μικρή του κόρη, τη Μιράντα.

Τα γεγονότα της ιστορίας του έργου διαδραματίζονται δώδεκα χρόνια μετά την εκδίωξη του Πρόσπερου από την εξουσία. Στο διάστημα αυτό ο Πρόσπερο, ζώντας στο νησί, έχει εξελιχθεί σε μεγάλο μάγο με ικανότητες να ελέγχει τα στοιχεία της φύσης και τα ξωτικά, όπως είναι ο Άριελ, ένα αγαθό ξωτικό. Υπηρέτης του Πρόσπερου και της Μιράντας είναι ο Κάλιμπαν, ένας ιθαγενής του νησιού.

Κάποια στιγμή όσοι συνωμότησαν για να αφαιρέσουν από τον Πρόσπερο την εξουσία θα τύχει να περάσουν με καράβι κοντά από το νησί. Ο Πρόσπερο, για να τους εκδικηθεί, προκαλεί με τις μαγικές του δυνάμεις μία Τρικυμία. Το καράβι του Αλόνσο βουλιάζει κι όλοι ναυαγούν στο νησί, χωρισμένοι σε μικρές ομάδες, πιστεύοντας ότι όλοι οι υπόλοιποι είναι νεκροί. Ο Πρόσπερο τους προκαλεί παραισθήσεις και φτάνουν μέχρι την τρέλα. Τελικά, ανακαλύπτουν ότι βρίσκονται σ' αυτή τη βασανιστική κατάσταση, επειδή αδίκησαν παλιότερα τον Πρόσπερο. Για αυτό αποφασίζουν να του επιστρέψουν το Δουκάτο για να τους συγχωρέσει.

Η Μιράντα αρραβωνιάζεται το Φερδινάνδο, γιο του Αλόνσο κι ο Πρόσπερο θα επιστρέψει ως Δούκας στο Μιλάνο, αφού πρώτα αρνηθεί την τέχνη της μαγείας και απελευθερώσει τα πνεύματα που ελέγχει.

Ο Waterhouse ζωγράφισε δύο ακόμα παραλλαγές της Μιράντας στο τέλος της καριέρας του, το 1916. Η Μιράντα, ντυμένη μ' ένα μπλε φόρεμα και έχοντας ελεύθερα τα μακριά της μαλλιά τα οποία κρατά με το ένα χέρι της, στέκεται όρθια στη βραχώδη παραλία του νησιού και κοιτάζει το ναυάγιο του καραβιού στην άγρια τρικυμισμένη θάλασσα.